Zijn Trumps oorlogen rechtvaardig? ‘Vance roept maar wat’
Een theologische clash tussen wereldleiders – Paul van Geest reageert
Politici die de paus verwijten het theologisch niet op een rijtje te hebben, hoe gek wil je het hebben? Toch is dit precies wat er deze week gebeurde. Vicepresident JD Vance en Huis-voorzitter Mike Johnson vroegen zich openlijk af of de paus de leer van een ‘rechtvaardige oorlog’ wel snapt. De discussie tussen het Witte Huis en het Vaticaan is daarmee niet langer alleen politiek, maar nu ook diepreligieus. En dat leidt ons helemaal terug naar Augustinus.
Paus van de vrede
Het zijn bijzondere tijden, met een theologische clash in de hoogste politieke kringen. Eerder deze week schreven we al over het bizarre dreigement van de regering-Trump aan de paus, waar een alarmerende verwijzing werd gemaakt naar het 14e-eeuwse Pausdom van Avignon. Trump maakte paus Leo XIV openlijk uit voor “zwak en verschrikkelijk”, waarna de paus terugsloeg met een zeldzaam directe reactie: “Ik ben niet bang voor de Trump-regering.”
Waar paus Leo XIV zich in de eerste maanden van zijn pontificaat nog betrekkelijk op de achtergrond hield, zorgt deze woordenwisseling ervoor dat hij het nieuws inmiddels domineert. “Hij kan niet anders”, reageert hoogleraar kerkgeschiedenis Paul van Geest tegenover De Ongelooflijke. “Zijn eerste woorden waren: ‘Vrede zij met u allen’. Zijn pontificaat moest in het teken van vrede staan.” De toespraken van Leo XIV gingen volgens Van Geest altijd al over vrede, maar “hij is nu kritischer en vastberadener dan in het eerste half jaar van zijn pontificaat”. De paus laat zich niet snel uitdagen en gaat liever niet de discussie aan met Trump, zegt Van Geest. “Maar als Trump uitspraken doet over het vernietigen van een beschaving in de oorlog met Iran, dan moet hij wel.”
Theologische clash
De reeds oplopende spanningen tussen Washington en Rome raakten twee weken geleden in een stroomversnelling, toen paus Leo XIV zich in zijn paasboodschap fel uitsprak tegen oorlog:
“Broeders, zusters, dit is onze God: Jezus, Koning van de Vrede. Een God die oorlog afwijst, die zich niet laat gebruiken om oorlog te rechtvaardigen, en die niet luistert naar de gebeden van wie oorlog voert, maar ze afwijst met de woorden: ‘Ook al zouden jullie je gebeden vermeerderen, Ik zou niet luisteren: jullie handen druipen van het bloed.'”
Vanuit Amerika bleef die boodschap niet lang onbeantwoord. Mike Johnson, voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, reageerde opvallend genoeg niet alleen politiek, maar ook theologisch. Volgens de derde machtigste man van de Verenigde Staten ging de paus namelijk voorbij aan een “zeer gevestigde kwestie binnen de christelijke theologie”: de leer van de rechtvaardige oorlog. Er is, zo voegde hij er verwijzend naar het Bijbelboek Prediker aan toe, nu eenmaal “een tijd voor alles wat er is onder de hemel” – ook voor oorlog.
Niet veel later koos ook vicepresident JD Vance voor de theologische aanval. Tegen Fox News zei Vance dat “het het beste zou zijn als het Vaticaan zich bij morele kwesties houdt” en de president gewoon zijn werk laat doen. Een paar dagen later sprak hij bij een bijeenkomst van Turning Point USA, de organisatie van de vermoorde activist Charlie Kirk. Vance sprak over “een duizendjarige traditie van de rechtvaardige oorlog” en suggereerde dat de woorden van de paus niet in lijn waren met die traditie. Volgens Vance moest de paus voorzichtiger zijn wanneer hij sprak over theologie.
Niet slechts meningen
Slechts enkele uren na de uitspraken van Vance voelde bisschop James Massa zich genoodzaakt te reageren. Massa, voorzitter van de doctrinecommissie van de United States Conference of Catholic Bishops, kwam met een zeldzame ‘verduidelijking’ van wat de katholieke leer over de rechtvaardige oorlog nu eigenlijk inhoudt.
In de verklaring worden Johnson en Vance niet bij naam genoemd, maar de openingszinnen spreken voor zich. Daar is te lezen dat de verklaring wordt uitgegeven “in het licht van de recente publieke uitlatingen over de leer van de Katholieke Kerk met betrekking tot oorlog en vrede”. Massa zet meteen de toon. “Al meer dan duizend jaar onderwijst de katholieke kerk de theorie van de rechtvaardige oorlog en het is die lange traditie waarnaar de Heilige Vader zorgvuldig verwijst in zijn opmerkingen over oorlog.” Die traditie is volgens Massa allesbehalve vrijblijvend. Een oorlog kan alleen gerechtvaardigd zijn als sprake is van zelfverdediging en dan nog pas “nadat alle pogingen tot vrede zijn mislukt”, zoals in de Catechismus van de Katholieke Kerk wordt beschreven.
De verklaring laat geen twijfel over bestaan wie het bij het rechte eind heeft als het gaat over een rechtvaardige oorlog. “Wanneer paus Leo XIV spreekt als hoogste herder van de universele Kerk, geeft hij niet slechts meningen over theologie. Hij verkondigt het Evangelie en oefent zijn ambt uit als plaatsbekleder van Christus.”
Augustinus over oorlog en vrede
Wie de leer van de rechtvaardige oorlog wil begrijpen, zal moeten beginnen bij Augustinus (354-430). De kerkvader legde namelijk de eerste theologische grondslagen voor deze leer. Augustinuskenner Paul van Geest legt uit hoe dat zit: “Het denken van Augustinus over oorlog en vrede is het klassieke uitgangspunt.” Volgens Van Geest biedt de kerkvader daarbij absoluut geen simpele oorlogsrechtvaardiging: “Hij stelde dat oorlog altijd een gevolg is van de zondeval en daarom intrinsiek een kwaad blijft, maar onder bepaalde omstandigheden kan het toch gerechtvaardigd zijn.”
Augustinus werkte zijn denken over rechtvaardige oorlog vooral uit in zijn werk De civitate Dei (De stad Gods), geschreven na de plundering van Rome in 410. Maar ook in andere werken wordt duidelijk hoe hij naar oorlog kijkt. Zo schrijft hij in zijn polemiek met de manicheeër Faustus van Mileve:
“Het echte kwaad in de oorlog zijn de liefde voor het geweld, wraakgerichte wreedheid, woeste […] vijandigheid, wilde weerstand en machtswellust en zo meer.”
– Augustinus in Contra Faustum (ca. 397)
“Oorlog moet voor Augustinus voortkomen uit een juiste intentie, namelijk liefde voor gerechtigheid (caritas) en niet uit haat of wraak”, stelt Van Geest. Tegelijkertijd benadrukt de kerkvader dat die rechtvaardiging uiterst terughoudend moet worden toegepast. “Essentieel is dat oorlog gevoerd wordt door een legitieme autoriteit, gericht op het herstel van vrede en orde.”
De filosoof en theoloog Thomas van Aquino werkte de ideeën van Augustinus verder uit in 1265 in de Summa Theologiæ (Hoofdzaak van de theologie), vertelt Van Geest: “Hij formuleerde de klassieke voorwaarden voor een rechtvaardige oorlog: legitieme autoriteit, een rechtvaardige zaak en een juiste intentie.” In de latere kerktraditie werden deze voorwaarden volgens Van Geest verder uitgewerkt tot een complex geheel van criteria. Het ging om proportionaliteit, oorlog als laatste redmiddel en de bescherming van niet-strijders. “Het doel was om het gebruik van geweld moreel te begrenzen.”
Nieuw zwaartepunt
Het spoor dat Augustinus en latere denkers hebben uitgezet, werkt nog altijd door in hoe we naar oorlog kijken – zoals wij ook betogen in aflevering 6 van De Ongelooflijke Geschiedenis. Toch verandert er in de twintigste eeuw iets wezenlijks in de katholieke lijn, vertelt Van Geest: “In 1963 vond een fundamentele verschuiving plaats. Paus Johannes XXIII concludeerde in zijn encycliek Pacem in Terris (Vrede op aarde) dat het onredelijk was geworden om, in een tijdperk dat beheerst werd door kernwapens, oorlog te beschouwen ‘als een geschikt middel om geschonden rechten te herstellen’.”
En daarmee, zo zegt Van Geest, verschoof het zwaartepunt van de vraag naar rechtvaardiging van oorlog naar de opbouw van vrede. “Die vrede verbond hij aan vier pijlers: waarheid, gerechtigheid, liefde en vrijheid. Hij benadrukte het belang van universele mensenrechten, de internationale rechtsorde en de rol van supranationale instituties zoals de Verenigde Naties.” Johannes XXIII pleitte ook voor (nucleaire) ontwapening: “Hij sloot de rechtvaardige oorlog niet uit, maar in de praktijk werd de ruimte hiervoor flink ingeperkt.” De doctrine ontwikkelde zich dus van een doctrine die oorlog onder voorwaarden legitimeerde naar een vredesethiek waarin oorlog als moreel en rationeel achterhaald wordt beschouwd, aldus Van Geest.
Rechtvaardige oorlog?
Dat brengt ons terug bij paus Leo XIV en zijn Amerikaanse tegenstrevers. Is de oorlog van de Verenigde Staten en Israël tegen Iran een rechtvaardigde oorlog? Volgens Van Geest is het antwoord, als je de traditie serieus neemt, helder: “Op basis van de criteria van Augustinus en Thomas en ook met de latere verschuiving van de rechtvaardiging van oorlog naar de opbouw van vrede, is dit geen rechtvaardige oorlog.”
“JD Vance roept maar wat”, stelt Van Geest onomwonden. De Amerikaanse politici kennen de dossiers van de Heilige Stoel niet en willen pauselijke documenten in hun ideologische ideeën passen, aldus de hoogleraar. “Dat kan niet en dat mag niet. Je mag religieuze teksten nooit in je eigen machtsideologie persen.”
Meer lezen en horen?
Lezen: Het bizarre dreigement van de Trump-regering aan de paus
Luisteren: De Ongelooflijke Geschiedenis, aflevering 6: oorlog - vechten voor de vrede
Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.
Mijn hartelijke dank voor de uitleg van deze bizarre situatie. Toch fijn dat mijn ideeën over bepaalde onderwerpen ergens op gestoeld zijn.
🙏🏼
☮️
Dank voor de heldere uitleg. 🙏🏻