Mooi overzicht! Vorige week las ik Kingsnorth, Against the Machine, en hij is 1 van de weinigen die groen met gezinswaarden verbindt, en zich daarom verloren voelt in deze tijd. Aanrader.
Helder stuk met prima verduidelijking van de te pas en (meestal) te onpas gebruikte termen. Het stuk maakt ook duidelijk dat niet iedereen voor altijd zomaar een etiket kan krijgen. Nog ervan afgezien dat ik vind dat etiketten plakken niet deugt. Daarom vind ik het wel jammer dat Stefan toch de (inmiddels wel) vrij lege termen links en rechts gebruikt. Jona Lendering schreef hierover tien jaar geleden al:
‘Wie links of rechts denkt, denkt voor de helft. Of eigenlijk denkt hij helemaal niet, want de begrippen zijn volkomen inhoudsloos. De etiketten geven vaak niet meer dan associaties aan: mensen die het ene standpunt innemen, nemen regelmatig ook een ander in. Wie is voor een vrije markt, stemt misschien op de VVD en deelt misschien andere VVD-standpunten, zoals over veiligheid. Wie is voor gelijke kansen, stemt misschien op de PvdA en is misschien voor klimaatwetgeving.
Ik cursiveerde misschien, omdat ik denk dat ze in de jaren zeventig “waarschijnlijk” hadden kunnen luiden. Toen was er meer zekerheid over dit soort associaties, nu zijn ze minder voorspelbaar. Ik voor mij heb althans geen zekerheden meer. Een reactionaire vriend stemt Groen Links, wat volgens mij alleen kan betekenen dat “links” niet langer staat voor “progressief”. Ik zou een VVD die de burgerlijke vrijheden inperkt geen liberale partij meer noemen en ik heb geen idee wat een “linkse kerk” kan zijn sinds bij de PvdA de panelen zijn verschoven. En zo voort en zo verder.
Ik heb veel respect voor Jona als oudhistoricus, maar hij is geen politicoloog. De termen links en rechts worden ook vandaag nog gewoon algemeen gebruikt, en ze betekenen heus nog iets.
Mooi en evenwichtig artikel! Alleen al prettig om eens het woord conservatief in een titel te zien staan en dat het artikel vervolgens niet over Andrew Tate gaat.
Om het een beetje op te nemen voor de rechtse conservatieven is het goed om te noemen dat ze toch ook best wel eens tegen economische vooruitgang zijn geweest in een poging andere waarden te behouden. Het is niet moeilijk om conservatieven te vinden die, tegen het economische belang in, voorstander zijn van zondagsrust, fiscale ondersteuning voor eenverdieners en minder integratie in de Europese markt. Dit soort conservatieven vindt de economie dus niet per se belangrijker dan andere waarden, maar er zijn denk ik twee andere redenen waarom de economie vaak wel boven het behoud van de ecologie ging.
Ten eerste richtte de ecologische beweging bij aanvang in de jaren '70 (Paul Ehrlich/Club van Rome) zich heel sterk op het vermeende gevaar van de bevolkingsgroei, daardoor was die ecologsiche beweging ook een culturele beweging die zich bemoeide met sexuele normen en gezinsvorming. Voor conservatieven was het niet makkelijk om zich hier enthousiast bij aan te sluiten.
Het tweede probleem voor conservatieven is dat voor hen de overtuiging geldt dat het altijd makkelijker (en dus gevaarlijker) is om iets af te breken dan iets op te bouwen. Als onze hele samenleving (en dus ook de zorg, het onderwijs, de veiligheid en de infrastructuur) draaiend wordt gehouden door fossiele energie, moet je nog al lef hebben om daar afscheid van te nemen. Het zou bijna vergelijkbaar zijn met het afschaffen van de verzorgingsstaat in de hoop dat het een boost zou zijn voor de gemeenschapszin. Neemt niet weg dat ze wel veilig een pleidooi hadden kunnen houden voor soberheid en minder consumptie om de voetafdruk te verlagen en daar heb ik helaas ook niet veel conservatieven over gehoord.
Wat een goed geschreven stuk, Stephan! Met heel veel plezier gelezen! M.i. een hele mooi verhelderende uitleg over conservatisme, met uitstekende voorbeelden en ook goed te vertalen naar de huidige tijd. Mocht je inspiratie hebben, dan graag meer van dit soort doorwrochte bijdragen!
Mooi stuk! Onderstaande quote klinkt als een reeds bestaande politieke partij met de lichtblauwe kleur van Augustinus’ baard!
“Zo’n fatsoenlijk alternatief zou een combinatie moeten zijn van cultureel en economisch conservatisme. Zeg, een beweging of een partij van deugdzame mensen die opkomt voor gezinnen en gemeenschappen, voor het belang van vitale religieuze tradities, een beweging die de rechtsstaat beschermt, die opkomt voor de internationale rechtsorde, die zich krachtig inzet voor het behoud en de bloei van de schepping, die massale arbeidsmigratie en het ondermijnen van de eigen industrie tegengaat, die streeft naar een (internationale) economische orde waarin iedereen waardig werk kan vinden, en die aan een landbouwsector bouwt waarin boeren een goede boterham kunnen verdienen met duurzaam ondernemen.”
Enig idee waarom, ondanks de genoemde ‘goede/aantrekkelijke’ aspecten van conservatief gedachtengoed, het zo lastig lijkt om zo’n fatsoenlijk conservatief (cultureel en economisch) alternatief te vormen in samenleving en/of politiek. Is dit een typisch NL probleem, is zo’n conservatisme toch niet inherent consistent genoeg, of niet aantrekkelijk genoeg tov progressief denken, of gaat het tegen te veel gevestigde belangen in?
Ik ben daarover nog aan het mijmeren, Wilhelm. Deels heeft het te maken, denk ik, met het feit dat wat zich momenteel 'conservatief' noemt in Europa vooral een reflectie is van de totaal gepolariseerde Amerikaanse cultuurstrijd. En daar betekent 'conservatief' vooral dat je tegen 'liberalen' bent. Vandaar de merkwaardige bondgenootschappen tussen big tech, libertarians, voorvechters van handelstarieven, autoritairen, en pro-lifers, in combinatie met totale verachting voor gezond verstand, voor een overheid die een schild is van de zwakken, en voor schepping en milieu. Ik voel mezelf conservatief in de traditie van C.S. Lewis en David Brooks e.a., maar ik denk dat het belangrijk is dat zulke conservatieven duidelijk maken - ook hier in Europa - dat dit weinig te maken heeft met de reactionaire impulsen die we nu zien. De conservatief is juist wars van cultuurstrijd, omdat hij denkt vanuit de gemeenschap.
Eens, conservatief is veel meer dan anti-liberaal.
Tradition is not the workship of ashes, but the preservation of fire.
Of zoals NN Taleb het benoemd, het Lindy Effect. Zaken / concepten die de test der tijd en praktijk hebben doorstaan, hebben daarom waarde in zichzelf. ''If you hear advice from a grandmother or elders, odds are that it works at ninety percent.''
Boeiend stuk, toch mist er iets of misschien van alles voor mij. In het beeld van het oude hek mist een verhaal als "er is hier in het donker een fietser, wiens voorlicht kapot was, tegen het hek aan geknalt en de persoon leeft nog dagelijks met de ernstige gevolgen van het ongeluk". En het behouden van wat goed is is mooi, vooral als je aan de bevoorrechte kant (van de wereld / de economie) leeft. Veel van het discours tussen links/rechts of progressief/conservatief richt zich wat mij betreft op symbolen en laat veel belangrijke zaken liggen. Hebben we niet een soort Hegeliaanse synthese tussen deze tegenstelling nodig?
Ik denk dat de conservatief zou antwoorden: wie tegen de wet in zonder licht rijdt en het klaarspeelt om dan precies tegen dat ene hek aan te rijden dat nergens aan vast zit en waarvan het hele dorp weet waar het staat, had vast een stuk in zijn kraag gedronken ;-) Conservatieven zouden iets meer de verantwoordelijkheid benadrukken van mensen die door anderen slachtoffers worden genoemd. Maar goed, natuurlijk heb je een punt dat je er met alleen conservatisme niet komt. Daarover misschien nog eens een volgend essay. Dank voor je reactie.
“Dat betekent ook dat zij bereid zijn te leven met de spanningen die dat met zich meebrengt. Immers, een gemeenschap bij elkaar houden betekent vaak ook dat bepaalde minderheden in zo’n gemeenschap zich achtergesteld kunnen voelen. Dat is bijna onvermijdelijk in elke stevige gemeenschap. Denk aan transvrouwen in de sportwereld. Denk aan homoseksuele leerlingen op reformatorische scholen. Je kunt rechtvaardigheid belangrijk vinden, maar loyaliteit is ook belangrijk. Je kunt het te doen hebben met mensen, maar tegelijk vinden dat bepaalde normen heilig zijn. Je kunt immigranten welkom willen heten, maar tegelijk waakzaam zijn tegen free riders – mensen die profiteren zonder iets bij te dragen”.
Tja, zo spaar je de kool en de geit. Maar voor wie?
Met welke blik is hier naar conservatisme gekeken? Gemeenschap staat centraal. Maar in dit stuk is het net alsof er geen progressieve gemeenschapszin bestaat die hecht aan praktijken die saamhorigheid bevorderen.
Conservatisme is een splijtzwam die gemeenschappen tegen elkaar opzet door mensen uit te sluiten. Door “waardengemeenschappen” te vormen die zich afsluiten voor mensen die te lijden hebben van gemeenschapsvormen die sleets zijn geworden en opengebroken moeten worden. Conservatieven gaan en gingen niet mee in veranderingen omdat dat moeite en wendbaarheid vraagt. En oog voor wie van het verdedigen van bepaalde ‘waarden’ te lijden hebben.
Waarden worden ook absoluut geformuleerd zoals ‘het gezin’, ‘de beschermwaardigheid van ongeboren leven’, ‘dé gemeenschap’, ‘het christelijk geloof’, alsof er geen varianten bestaan die even zo goed verdedigbaar zijn.
Progressief betekent het zoeken naar een optimum tussen wat ooit was en beter kan zonder ‘wat ooit was’ te verketteren maar ook niet het te verheerlijken.
Ik snap niet dat in dit stuk niet gekeken is naar hoe de uitwassen van doorgeschoten veranderzucht te bestrijden zonder meteen in landerige betekenisverlening te vervallen zoals in dat stukje over het oude hek. Conservatisme heeft geen antwoord op inderdaad overrompelend snelle ontwikkelingen in de samenleving en verkrampt tot behoudzucht. Analyseer de groeizucht, hyperglobalisering, identitaire uitwassen en lelijke overdrijving van vernieuwing enz. in plaats van aan te komen met dat het oude verdediging waard is omdat het al zo lang bestaat en dus wel van waarde zal zijn. Iets is pas van waarde als het stoelt op gedrag dat het goede leven bevordert voor iedereen zonder aanziens des persoons. Wat het goede leven is bepalen de mensen onderling zonder van de ene groep te eisen dat die restloos overneemt wat de andere groep als ‘goed leven’ bestempelt. Waarden zijn afgeleiden uit bestaande praktijken die ruimte maken voor de groep in dienst van het individu en zo een team opleveren dat veranderingen aankan.
Veel teveel tekst voor weel te weinig inhoud. Conservatisme in de juiste zin betekent niet "het behouden van het oude", maar het behouden van een fundament waarop alles is gestoeld. Immers, als men daaraan begint te morrelen, valt alles wat op dat fundament is gebouwd in duigen. U, als theoloog, zou dat hebben moeten weten. Zich Spartaans uitdrukken is een oefening in bondigheid.
Wat een raar idee van de schrijver dat ieder mens óf conservatief of progressief is..dat is een continu spel onderling afhankelijk van onderwerp, leeftijd, ervaringen, opvoeding etc etc. Het één is ook niet 'beter' dan het ander, het heeft elkaar nodig. Dit is alleen maar negatieve cynisme verspreiding, iets wat de wereld nou juist niet nodig heeft. Jammer, gemiste kans. Ms maar de 'gelooflijke' podcast van maken of durven jullie zoveel pisitiviteit niet aan?
Leuk stuk. Augustinus heeft meegedacht, Groen van Prinsterer moest op de bank zitten. Ik vind de complexiteit iets te dik aangezet. Dit is een van de grote, terechte irritaties op rechts: horen dat het niet kan, dat het ingewikkeld is en dat als we op Europa wachten het vast wel goed komt.
Mooi overzicht! Vorige week las ik Kingsnorth, Against the Machine, en hij is 1 van de weinigen die groen met gezinswaarden verbindt, en zich daarom verloren voelt in deze tijd. Aanrader.
Helder stuk met prima verduidelijking van de te pas en (meestal) te onpas gebruikte termen. Het stuk maakt ook duidelijk dat niet iedereen voor altijd zomaar een etiket kan krijgen. Nog ervan afgezien dat ik vind dat etiketten plakken niet deugt. Daarom vind ik het wel jammer dat Stefan toch de (inmiddels wel) vrij lege termen links en rechts gebruikt. Jona Lendering schreef hierover tien jaar geleden al:
‘Wie links of rechts denkt, denkt voor de helft. Of eigenlijk denkt hij helemaal niet, want de begrippen zijn volkomen inhoudsloos. De etiketten geven vaak niet meer dan associaties aan: mensen die het ene standpunt innemen, nemen regelmatig ook een ander in. Wie is voor een vrije markt, stemt misschien op de VVD en deelt misschien andere VVD-standpunten, zoals over veiligheid. Wie is voor gelijke kansen, stemt misschien op de PvdA en is misschien voor klimaatwetgeving.
Ik cursiveerde misschien, omdat ik denk dat ze in de jaren zeventig “waarschijnlijk” hadden kunnen luiden. Toen was er meer zekerheid over dit soort associaties, nu zijn ze minder voorspelbaar. Ik voor mij heb althans geen zekerheden meer. Een reactionaire vriend stemt Groen Links, wat volgens mij alleen kan betekenen dat “links” niet langer staat voor “progressief”. Ik zou een VVD die de burgerlijke vrijheden inperkt geen liberale partij meer noemen en ik heb geen idee wat een “linkse kerk” kan zijn sinds bij de PvdA de panelen zijn verschoven. En zo voort en zo verder.
Links en rechts betekenen niets maar desondanks gebruiken we dit soort associaties voortdurend.’(Lees hier: https://mainzerbeobachter.com/2015/12/02/racist/#more-20288)
Ik heb veel respect voor Jona als oudhistoricus, maar hij is geen politicoloog. De termen links en rechts worden ook vandaag nog gewoon algemeen gebruikt, en ze betekenen heus nog iets.
Goed geschreven stuk, boeiend!
Mooi en evenwichtig artikel! Alleen al prettig om eens het woord conservatief in een titel te zien staan en dat het artikel vervolgens niet over Andrew Tate gaat.
Om het een beetje op te nemen voor de rechtse conservatieven is het goed om te noemen dat ze toch ook best wel eens tegen economische vooruitgang zijn geweest in een poging andere waarden te behouden. Het is niet moeilijk om conservatieven te vinden die, tegen het economische belang in, voorstander zijn van zondagsrust, fiscale ondersteuning voor eenverdieners en minder integratie in de Europese markt. Dit soort conservatieven vindt de economie dus niet per se belangrijker dan andere waarden, maar er zijn denk ik twee andere redenen waarom de economie vaak wel boven het behoud van de ecologie ging.
Ten eerste richtte de ecologische beweging bij aanvang in de jaren '70 (Paul Ehrlich/Club van Rome) zich heel sterk op het vermeende gevaar van de bevolkingsgroei, daardoor was die ecologsiche beweging ook een culturele beweging die zich bemoeide met sexuele normen en gezinsvorming. Voor conservatieven was het niet makkelijk om zich hier enthousiast bij aan te sluiten.
Het tweede probleem voor conservatieven is dat voor hen de overtuiging geldt dat het altijd makkelijker (en dus gevaarlijker) is om iets af te breken dan iets op te bouwen. Als onze hele samenleving (en dus ook de zorg, het onderwijs, de veiligheid en de infrastructuur) draaiend wordt gehouden door fossiele energie, moet je nog al lef hebben om daar afscheid van te nemen. Het zou bijna vergelijkbaar zijn met het afschaffen van de verzorgingsstaat in de hoop dat het een boost zou zijn voor de gemeenschapszin. Neemt niet weg dat ze wel veilig een pleidooi hadden kunnen houden voor soberheid en minder consumptie om de voetafdruk te verlagen en daar heb ik helaas ook niet veel conservatieven over gehoord.
Leuke aanvulling, dank.
Wat een goed geschreven stuk, Stephan! Met heel veel plezier gelezen! M.i. een hele mooi verhelderende uitleg over conservatisme, met uitstekende voorbeelden en ook goed te vertalen naar de huidige tijd. Mocht je inspiratie hebben, dan graag meer van dit soort doorwrochte bijdragen!
Mooi stuk! Onderstaande quote klinkt als een reeds bestaande politieke partij met de lichtblauwe kleur van Augustinus’ baard!
“Zo’n fatsoenlijk alternatief zou een combinatie moeten zijn van cultureel en economisch conservatisme. Zeg, een beweging of een partij van deugdzame mensen die opkomt voor gezinnen en gemeenschappen, voor het belang van vitale religieuze tradities, een beweging die de rechtsstaat beschermt, die opkomt voor de internationale rechtsorde, die zich krachtig inzet voor het behoud en de bloei van de schepping, die massale arbeidsmigratie en het ondermijnen van de eigen industrie tegengaat, die streeft naar een (internationale) economische orde waarin iedereen waardig werk kan vinden, en die aan een landbouwsector bouwt waarin boeren een goede boterham kunnen verdienen met duurzaam ondernemen.”
Dank, mooi overzicht.
Enig idee waarom, ondanks de genoemde ‘goede/aantrekkelijke’ aspecten van conservatief gedachtengoed, het zo lastig lijkt om zo’n fatsoenlijk conservatief (cultureel en economisch) alternatief te vormen in samenleving en/of politiek. Is dit een typisch NL probleem, is zo’n conservatisme toch niet inherent consistent genoeg, of niet aantrekkelijk genoeg tov progressief denken, of gaat het tegen te veel gevestigde belangen in?
Ik ben daarover nog aan het mijmeren, Wilhelm. Deels heeft het te maken, denk ik, met het feit dat wat zich momenteel 'conservatief' noemt in Europa vooral een reflectie is van de totaal gepolariseerde Amerikaanse cultuurstrijd. En daar betekent 'conservatief' vooral dat je tegen 'liberalen' bent. Vandaar de merkwaardige bondgenootschappen tussen big tech, libertarians, voorvechters van handelstarieven, autoritairen, en pro-lifers, in combinatie met totale verachting voor gezond verstand, voor een overheid die een schild is van de zwakken, en voor schepping en milieu. Ik voel mezelf conservatief in de traditie van C.S. Lewis en David Brooks e.a., maar ik denk dat het belangrijk is dat zulke conservatieven duidelijk maken - ook hier in Europa - dat dit weinig te maken heeft met de reactionaire impulsen die we nu zien. De conservatief is juist wars van cultuurstrijd, omdat hij denkt vanuit de gemeenschap.
Dank, ik ben er ook over aan het mijmeren.
Eens, conservatief is veel meer dan anti-liberaal.
Tradition is not the workship of ashes, but the preservation of fire.
Of zoals NN Taleb het benoemd, het Lindy Effect. Zaken / concepten die de test der tijd en praktijk hebben doorstaan, hebben daarom waarde in zichzelf. ''If you hear advice from a grandmother or elders, odds are that it works at ninety percent.''
Zie wat mijn gedachten in email.
Goede vraag!
Boeiend stuk, toch mist er iets of misschien van alles voor mij. In het beeld van het oude hek mist een verhaal als "er is hier in het donker een fietser, wiens voorlicht kapot was, tegen het hek aan geknalt en de persoon leeft nog dagelijks met de ernstige gevolgen van het ongeluk". En het behouden van wat goed is is mooi, vooral als je aan de bevoorrechte kant (van de wereld / de economie) leeft. Veel van het discours tussen links/rechts of progressief/conservatief richt zich wat mij betreft op symbolen en laat veel belangrijke zaken liggen. Hebben we niet een soort Hegeliaanse synthese tussen deze tegenstelling nodig?
Ik denk dat de conservatief zou antwoorden: wie tegen de wet in zonder licht rijdt en het klaarspeelt om dan precies tegen dat ene hek aan te rijden dat nergens aan vast zit en waarvan het hele dorp weet waar het staat, had vast een stuk in zijn kraag gedronken ;-) Conservatieven zouden iets meer de verantwoordelijkheid benadrukken van mensen die door anderen slachtoffers worden genoemd. Maar goed, natuurlijk heb je een punt dat je er met alleen conservatisme niet komt. Daarover misschien nog eens een volgend essay. Dank voor je reactie.
“Dat betekent ook dat zij bereid zijn te leven met de spanningen die dat met zich meebrengt. Immers, een gemeenschap bij elkaar houden betekent vaak ook dat bepaalde minderheden in zo’n gemeenschap zich achtergesteld kunnen voelen. Dat is bijna onvermijdelijk in elke stevige gemeenschap. Denk aan transvrouwen in de sportwereld. Denk aan homoseksuele leerlingen op reformatorische scholen. Je kunt rechtvaardigheid belangrijk vinden, maar loyaliteit is ook belangrijk. Je kunt het te doen hebben met mensen, maar tegelijk vinden dat bepaalde normen heilig zijn. Je kunt immigranten welkom willen heten, maar tegelijk waakzaam zijn tegen free riders – mensen die profiteren zonder iets bij te dragen”.
Tja, zo spaar je de kool en de geit. Maar voor wie?
Met welke blik is hier naar conservatisme gekeken? Gemeenschap staat centraal. Maar in dit stuk is het net alsof er geen progressieve gemeenschapszin bestaat die hecht aan praktijken die saamhorigheid bevorderen.
Conservatisme is een splijtzwam die gemeenschappen tegen elkaar opzet door mensen uit te sluiten. Door “waardengemeenschappen” te vormen die zich afsluiten voor mensen die te lijden hebben van gemeenschapsvormen die sleets zijn geworden en opengebroken moeten worden. Conservatieven gaan en gingen niet mee in veranderingen omdat dat moeite en wendbaarheid vraagt. En oog voor wie van het verdedigen van bepaalde ‘waarden’ te lijden hebben.
Waarden worden ook absoluut geformuleerd zoals ‘het gezin’, ‘de beschermwaardigheid van ongeboren leven’, ‘dé gemeenschap’, ‘het christelijk geloof’, alsof er geen varianten bestaan die even zo goed verdedigbaar zijn.
Progressief betekent het zoeken naar een optimum tussen wat ooit was en beter kan zonder ‘wat ooit was’ te verketteren maar ook niet het te verheerlijken.
Ik snap niet dat in dit stuk niet gekeken is naar hoe de uitwassen van doorgeschoten veranderzucht te bestrijden zonder meteen in landerige betekenisverlening te vervallen zoals in dat stukje over het oude hek. Conservatisme heeft geen antwoord op inderdaad overrompelend snelle ontwikkelingen in de samenleving en verkrampt tot behoudzucht. Analyseer de groeizucht, hyperglobalisering, identitaire uitwassen en lelijke overdrijving van vernieuwing enz. in plaats van aan te komen met dat het oude verdediging waard is omdat het al zo lang bestaat en dus wel van waarde zal zijn. Iets is pas van waarde als het stoelt op gedrag dat het goede leven bevordert voor iedereen zonder aanziens des persoons. Wat het goede leven is bepalen de mensen onderling zonder van de ene groep te eisen dat die restloos overneemt wat de andere groep als ‘goed leven’ bestempelt. Waarden zijn afgeleiden uit bestaande praktijken die ruimte maken voor de groep in dienst van het individu en zo een team opleveren dat veranderingen aankan.
Mooi en verhelderend artikel. Zou het een idee zijn eens met Bart Jan Spruyt in gesprek te gaan?
Die is al tweemaal in DOP geweest.
Veel teveel tekst voor weel te weinig inhoud. Conservatisme in de juiste zin betekent niet "het behouden van het oude", maar het behouden van een fundament waarop alles is gestoeld. Immers, als men daaraan begint te morrelen, valt alles wat op dat fundament is gebouwd in duigen. U, als theoloog, zou dat hebben moeten weten. Zich Spartaans uitdrukken is een oefening in bondigheid.
Wat een raar idee van de schrijver dat ieder mens óf conservatief of progressief is..dat is een continu spel onderling afhankelijk van onderwerp, leeftijd, ervaringen, opvoeding etc etc. Het één is ook niet 'beter' dan het ander, het heeft elkaar nodig. Dit is alleen maar negatieve cynisme verspreiding, iets wat de wereld nou juist niet nodig heeft. Jammer, gemiste kans. Ms maar de 'gelooflijke' podcast van maken of durven jullie zoveel pisitiviteit niet aan?
Leuk stuk. Augustinus heeft meegedacht, Groen van Prinsterer moest op de bank zitten. Ik vind de complexiteit iets te dik aangezet. Dit is een van de grote, terechte irritaties op rechts: horen dat het niet kan, dat het ingewikkeld is en dat als we op Europa wachten het vast wel goed komt.