We leven in een crisis - en Bach kan ons helpen
Beatrice de Graaf vindt in de Matthäus-Passion wat geen defensiebudget kan bieden
Crisis na crisis spoelt over ons heen, en de onrust groeit. We construeren noodplannen, verhogen defensiebudgetten - alles in de hoop ons veilig te voelen. Maar volgens historicus Beatrice de Graaf missen we een cruciaal punt. Veiligheid draait namelijk niet alleen om lichaam en bezit, maar ook om wat in de vroegmoderne tijd certitudo werd genoemd: de bescherming van de ziel. In Bach en de Matthäus-Passion hervindt De Graaf de diepte van deze vergeten dimensie.
De onrust van onze tijd
In de Stille Week luisteren we naar Bach. De componist die altijd harmonieus eindigde en wiens polyfonie (meerstemmigheid) altijd weer terugkomt bij de grondtoon. Maar dat lijkt niet altijd vanzelfsprekend. De modulaties duren soms schijnbaar eindeloos. De spanning bouwt met dramatische crescendo’s en diminuendo’s voortdurend op. Door de aria’s heen horen we hoe diverse onafhankelijke, gelijkwaardige melodielijnen tegelijkertijd klinken, en onze onrust met dissonanten aanwakkeren.
De spanning en de polyfonie bij Bach vallen samen met de polycrisis en de onrust van onze tijd. We leven in een tijdperk van zogeheten transboundary crises, zoals dat in mijn vakgebied heet: crises, die allerlei soorten en vormen van grenzen overschrijden, en die elkaar versterken. De oorlog in Oekraïne is overgegaan in een energiecrises, die ook al was aangewakkerd door de pandemie. De oorlog in Iran drijft de olieprijzen nog verder op. De stikstofcrisis in ons land houdt de woningmarkt op slot, en de asielcrises zet het vraagstuk van beschikbare woningen nog verder onder druk.
Ook al zijn het soms helemaal geen technische crises, veroorzaakt door echte onzekerheid en overmacht, en zijn het simpelweg voorbeelden van uitgesteld beleid en falende politiek – toch komen al die crises bij ons binnen als een grote kluwen van ellende. Meer dan tachtig procent van de Nederlandse bevolking is van mening dat we inderdaad met meer dan zes grote crises te maken hebben. En dan heb ik het nog niet gehad over de meest ingrijpende, historische crises, de creeping crises van de klimaatopwarming, het verlies van biodiversiteit en de uitputting van de aarde.
Die crises zijn bovendien niet alleen te wijten aan onze toenemende nationale neiging om doorlopend te doomscrollen. Ook al zet je je telefoon uit en draai je al je schermen op zwart - conflict en oorlog woeden om ons heen. Ze komen dichterbij en bedreigen ons, niet alleen in de verbeelding en in de media, maar in de praktijk. Wereldwijd is het aantal mensen dat binnen vijftig kilometer van een oorlogsgebied woont, verdubbeld.
Ook wij zijn in oorlog: we leveren wapens en Patriots aan Oekraïne. Het eerste Nederlandse marineschip is richting de oostelijke Middellandse Zee gestuurd om mee te helpen met het beschermen van landen in de regio tegen Iraanse aanvallen. We worden gewaarschuwd om geen appjes te openen, omdat we doelwit van een Russische cybercampagne zijn. Het is niets vergeleken met plaatsen waar de raketten echt neerslaan. Maar de onrust en de angst houdt ook ons in de greep. Jongeren kampen met depressie, ouderen met zorgen om hun kinderen en kleinkinderen.
Daarom is het goed stil te staan bij onze beleving van crisis. Hoe gaan we met die hedendaagse polycrisis om? Om dat uit te leggen introduceer ik het begrip crisiskloof.
Liever niet terug naar het verleden
Eerst de definitie van crisis. Onder crisis verstaan wij een gebeurtenis die diep ingrijpt in de samenleving, waarbij er vitale belangen worden geschaad. En waarbij bestuurders van mening zijn dat het systeem het nauwelijks aankan, terwijl ze in onzekerheid en tijdsdruk verkeren bij het nemen van maatregelen. Een crisis is dus iets anders dan een ramp. Een ramp kun je nog managen, daar weten de bevoegde instanties wat hen te doen staat. Maar bij crises overheerst onzekerheid, het niet-weten, en het niet kunnen overzien van de gevolgen en van twijfel over wat de juiste aanpak is.
Dat betekent dus ook dat het bij een crisis niet alleen om de hardware gaat: geld, infrastructuur, vaccins en troepen ter plaatse. Het gaat altijd ook om de perceptie van die crises en de reactie van mensen erop. Het gaat om vitale belangen die acuut worden bedreigd – en die ook als vitaal en bedreigd worden beschouwd door de mensen die het raakt. Dat raakt dus óók aan onze verwachting, verbeelding, angst, vertrouwen, en aan onze mindset, de instelling waarmee je een crisis benadert. En dat brengt me bij de crisiskloof. Dat is dan het verschil tussen het feitelijke management van de crisis door bestuurders en het gevoel van crisis onder de bevolking.
Die crisiskloof is heel eenvoudig in kaart te brengen. Ik schreef net dat meer dan tachtig procent van de bevolking van mening is dat we met meer dan zes grote crises te maken hebben. En dat grote delen van de bevolking daarvoor bang zijn, en aangeven door depressieve gevoelens geteisterd te worden. Maar wanneer je ze dan vraagt: ‘Had u liever vroeger willen leven?’ Dan is het antwoord toch verrassend eenduidig. Eveneens meer dan tachtig procent van de mensen wil dan toch liever niet terug naar het verleden. (Als ik dit weleens vraag, geeft een enkeling hoogstens aan wel terug te verlangen naar de jaren negentig. Maar dat zijn dan de veertigers en vijftigers onder ons, die nog weten hoe onbezorgd dat decennium was).
Het merendeel van de mensen weet heel goed dat crises in het verleden veel minder goed werden bestreden. Dat er grote krakersrellen waren en echte woningnood heerste in de jaren zeventig en tachtig. En, verder terug, dat er bezetting was en oorlog. Of dat een kleine eeuw of langer geleden griep, longontsteking, of zwangerschap heel gemakkelijk tot de dood konden leidde. Of nog praktischer: dat niemand je kwam helpen. Nog na de grote watersnoodramp van 1953 kreeg niemand compensatie of hulp van de overheid. Vergelijk dat eens met de 83 miljard die er tijdens de coronacrisis van 2020-2022 aan steunmaatregelen werd uitgegeven.
Kortom, crises worden anno nu prima gemanaged. De financiële crisis van 2008, de migratiecrisis van 2015, de coronacrisis van 2020-2022 – er zijn genoeg mensen die echt hebben geleden, en nog steeds schade ondervinden. Maar de samenleving draait weer als vanouds. En niemand wil dus ook eigenlijk echt terug naar het verleden. Maar toch. De onvrede, de angst en onzekerheid zijn er niet minder door. Dat is dus die crisiskloof: de ruimte die er bestaat tussen het feitelijke management enerzijds (waarvan we best wel weten dat het enigszins functioneert) en het gevoel van malaise en frustratie dat desondanks blijft bestaan.
En dat brengt me bij deze stelling: dat we anno 2026 te maken hebben met een maatschappelijke mindset van onzekerheid, kwetsbaarheid en ook van boze angst en onrust die die crisiskloof open en daarmee pijnlijk houdt. En dat dat meer het geval is dan in eerdere tijden. ‘Weerbaarheid’, is tegenwoordig een trending topic. Maar hoe weerbaar zijn we eigenlijk mentaal? Moeten we niet toch eens terug, dat verleden in, om te bezien hoe mensen vroeger met al die polycrises omgingen? Want dat de crises vroeger mensen veel harder en heftiger raakten, en gewoon simpelweg tot meer armoede en hogere sterfte leidden, dat staat vast. Om die tijdreis te maken, en daar ook bezieling en bezinning aan te ontlenen, volstaat het om Bach te beluisteren. Want als er iets is dat Bach ons voorschotelt, is dat een antwoord op de vraag naar een weerbare mindset in crisistijd.
Bach bevond zich immers zelf te midden van crisis en conflict. Hij werd geboren in 1685, veertig jaar nadat de Dertigjarige Oorlog (in ons land de Tachtigjarige Oorlog) de toenmalige Europese wereld tot op de rand van de afgrond had gebracht. Pestuitbraken hadden tot een immense bevolkingsafname geleid. Bachs moeder stierf toen de kleine Johann Sebastian nog maar negen jaar oud was. Daarna kwam hij in een woon-, werk- en bestaanscrisis terecht. Hij moest stad en land afreizen om met zijn compositie- en speelkunst voor zichzelf en zijn jonge gezin geld te verdienen. Toen hij terug kwam van een reis, in 1720, was zijn jonge vrouw gestorven, en moest hij alleen voor vijf kinderen zorgen. Hij had voortdurend ruzie met opdrachtgevers en werd daarom zelfs eens een maand in de gevangenis gezet. Hij hertrouwde, kreeg nog eens twaalf kinderen, waarvan opnieuw de helft overleed. Hij kreeg na zijn zestigste last van ernstige staar en toenemende blindheid. En dat, terwijl om hem heen het tijdsgewricht opnieuw duister werd. De Zevenjarige Oorlog stond op het punt uit te breken, Frederik de Grote was op oorlogspad. Opnieuw zouden steden worden verwoest en zouden er familieleden van Bach sterven. Bach maakte dat net niet meer mee. Hij overleed in 1750 aan een hartaanval.
Kortom, crisis? Bach wist waarover hij het had. Maar hij wist er ook wóórden en melodieën aan te geven. ‘Sense en meaning making’ noemen we dat tegenwoordig, oftewel zin- en betekenisgeving. Bach leefde en werkte in een tijd waarin Leipzig en de rest van Duitsland regelmatig werden getroffen door oorlogsdreiging, economische onzekerheid en religieuze spanningen. De Matthäus-Passion, voor het eerst uitgevoerd in 1727, bood de luisteraars een manier om hun crisisgevoel, angst en lijden aan de tijd te spiegelen aan het lijden van Christus.
Neem bijvoorbeeld de aria nr. 19:
O Schmerz!
Hier zittert das gequälte Herz;
wie sinkt es hin, wie bleicht sein Angesicht!
Was ist die Ursach aller solcher Plagen?
O smart!
Hier siddert het gekwelde hart;
hoe bezwijkt het, hoe verbleekt zijn aangezicht!
Wat is de oorzaak van al deze plagen?
We moeten deze tekst en de bijbehorende hartverscheurende muziek uiteraard in de eerste plaats opvatten als een uiting van innerlijke bewogenheid en vroomheid. Maar Bach was ook een kind van zijn tijd, en iemand die zijn muziek ook wilde laten resoneren met zijn publiek. Zijn aria’s zijn geen directe Bijbeltekst. De auteur van de tekst, Christian Friedrich Henrici, alias Picander, schreef ze als vrije poëzie speciaal voor de Matthäus-Passion, met het doel om extra reflectie en emotie aan het lijdensverhaal toe te voegen, en zo dicht mogelijk bij de beleving van de toehoorders te komen. Het koor - dat zijn niet slechts de discipelen, maar alle mensen, die vragen naar de collectieve pijn van de ‘plagen’. Dat resoneerde direct met de ellende en de onzekerheid van mensen in de achttiende eeuw, en dat was ook Bachs bedoeling.
Tegelijkertijd zit er bij alle spanning en pijn van de kruisdood van Christus ook een enorm aanbod aan troost. De solisten zingen over genade en erbarmen. Ze erkennen dat de dood voortdurend in het midden van de samenleving is. En dat die emoties van verdriet, van twijfel en schuld ook ruimte moeten krijgen. Het luisteren naar die stemmen biedt immers loutering, omdat mensen zich begrepen voelen in de eigen pijn. Het luisteren naar de Matthäus-Passion levert wellicht ook medelijden en empathie op met iemand die zijn lijden aanvaardt. Het laat zien dat mensen niet alleen hoeven te zijn in tijden van eenzaamheid en dood. Dat lijden niet zinloos is, maar voortkomt uit diepe liefde. In de koralen (zoals ‘Herzliebster Jesu’) worden rustmomenten en reflecties aangereikt. Daar zoekt een gemeenschap houvast en troost bij elkaar, en vindt verbondenheid in het samen rouwen en treuren om de nood van de tijd.
“Bachs muziek is een muziek van lijden en van oorlog – om de ziel.”
Niet alleen Picander, ook Paul Gerhardt leverde liedteksten aan voor Bach. Neem nr. 44: “Befiehl du deine Wege und was dein Herze kränkt der allertreusten Pflege des, der den Himmel lenkt”. Die oproep tot vertrouwen, tot hoop en houvast in tijden van nood, is een terugkerend motief in de liederen van Gerhardt, en in de koralen van Bach. “Gib dich zufrieden”, dichtte Gerhard bijvoorbeeld ook al ten tijde van de Dertigjarige Oorlog. Bach zette die tekst op muziek, en maakte er een cantate van. Hij nam allerlei vormen van compositie over van zijn grote voorbeelden Buxtehude, Pachelbel en Kuhnau. Dit soort koraalvariaties rondom één thema horen we ook in de Matthäus terug.
Waarom licht ik dit zo uitvoerig toe? Omdat in deze tekst en in de bijbehorende muziek een motief ligt, dat we kunnen gebruiken om ons met Bach op crisis te bezinnen. Het is een motief dat Bach in polyfone tonen laat klinken, dat scherp, schril, droevig klinkt. Maar dat altijd streeft naar de perfecte harmonie. In deze koralen, cantates en aria’s liggen dood en leven naast elkaar. Het een gaat in het ander over. Tegelijkertijd is het geen yin en yang. Bach had niets op met een houding van fatalisme, van leven en laten leven. Bachs muziek is een muziek van lijden en van oorlog – om de ziel. En dat lijden en die oorlog, die zijn niet ‘goed’. Het hóórt zo niet te zijn. De mens moet worden verlost, van zijn eigen tekort en zonde, van die van de wereld. De dissonant is een dissonant. Bach streefde in zijn muziek naar vrede. Er is duidelijk verschil tussen dissonante akkoorden enerzijds en de bevrijding en ontlading van het harmonieuze akkoord anderzijds. Het leven klinkt gewoon beter. De dood is er, maar valt ten prooi aan schrilheid en aan spot.
Certitudo
Dat brengt me bij de betekenisgeving en de crisiskloof. Bij crisis gaat het niet alleen om objectieve, materiële weerbaarheid. Het gaat niet alleen, of zelfs niet in de eerste plaats om marineschepen of boots on the ground. Of om het wat praktischer te houden, om de vraag of u uw crisiskoffertje wel hebt aangeschaft en voor 72 uur flessen water heeft geregeld. Crisis heeft ook altijd een subjectieve dimensie. Denk aan de vermeende gevoelde asielcrisis. Of om de crisis van onze mentaliteit, onze angst- en depressiegevoelens.
Bach kan daar helemaal over meepraten. Want Bachs visie op leven en dood, op het lijden van het leven zelf, wordt gekarakteriseerd door de lutherse opvatting over wat veiligheid is. Daar wil ik graag nog even bij stilstaan. Want alleen zo kunnen we begrijpen hoe Bach omging met crisis, hoe hij ernaar keek, en wat wij daar mogelijk aan inspiratie, of in ieder geval aan verwondering uit kunnen halen.
Wat was dat dan voor crisis- en veiligheidsbesef? De vroegmoderne mens uit de tijd van Bach kende volop crises, maar men noemde het anders. Er waren twee woorden die werden gebruikt om de omgang van mensen met situaties van grote angst en dreiging aan te duiden: securitas en certitudo. In beide gevallen ging het om beveiliging van de mens tegen dreiging en dood, maar die beveiliging kende twee dimensies – en die tweede dimensie zijn wij kwijtgeraakt. Bij securitas ging het om de bescherming van ons aardse leven met materiële middelen: om wapens, betere voorraadschuren, meer krijgslieden en dikkere muren. Eigenlijk gewoon ons begrip van veiligheid.
Maar bij certitudo ging het om iets diepers: om bescherming en beveiliging van de ziel, dat stukje eeuwigheid in eenieder van ons. Iets wat nog in de 18e eeuw volop bij het crisisbesef en veiligheidsbeleid hoorde, maar nu volledig is weg gerationaliseerd. In de annalen uit de tijd van Bach vinden we die termen terug. Want crisis en dreiging was niet iets dat een mens zomaar overkwam, door toedoen van andere mensen. Een crisis stond altijd ook in het teken van de Voorzienigheid, alles, het goede en het kwade, kwam immers uit de hand van God. Crisis en onveiligheid hadden een materiële en een immateriële dimensie. Het ging om het lichaam, en om de ziel. Dat betekende niet dat een crisis per se een straf hoefde te zijn. Nood en ellende trof onschuldigen aan de lopende band, dat wisten de middeleeuwer en de vroegmoderne mens heus wel. Nee, zo rigide was men niet dat alles subiet als een straf van God werd beschouwd. Maar wel werd een crisis altijd als een beproeving gezien. Het ging er niet alleen om of je een crisis overleefde (en die kans was maar klein), maar vooral hoe je hem beleefde. Hoe je in zo’n crisissituatie staande hield coram Deo, voor het aangezicht van God. Een crisis was een test. Wie was jij in crisistijd? Hoe hield je niet alleen je lichaam, maar vooral ook je ziel weerbaar? Voor God, maar vooral: voor je naaste?
In tijden van oorlog, droogte en pandemieën werden processies georganiseerd, werden de mensen opgeroepen om rituelen van boetedoening na te volgen en extra aalmoezen te geven, om op die manier God gunstig te stemmen en mogelijk onrecht recht te zetten. Die houding was goed te begrijpen. Er was nog geen nationaal veiligheidsbeleid, er waren geen centrale crisismanagers. Burgers waren aangewezen op zichzelf, op de eigen kleine gemeenschappen, op hun gilde, op de andere terpbewoners.
Maar die houding had dus ook een spirituele dimensie: het ging erom of je in crisistijd recht deed aan elkaar, aan de ander. (Dat was immers het enige juiste antwoord van de lijdende mens op het lijden en sterven van Christus.) Het ging niet om het individu, maar om de gehele gemeenschap in de ogen van die alwetende, almachtige God. Als je dat deed, dan was misschien niet je lichaam en je have, maar wel je ziel veilig gesteld in de hemel. Dan had je recht gedaan, en dan zou je in het jongste gericht niet te licht, maar zwaar genoeg bevonden worden.
“Wat de vroegmoderne mens wel goed wist, en wat we ten onrechte hebben verleerd is, dat crisis niet een trigger is om naar de ander te wijzen.”
Vandaag de dag hebben we noodplannen, veiligheidsregio’s, Eurobonds en internationale troepenmachten. Maar voelen we ons daardoor veiliger? Enerzijds wel. Maar anderzijds zijn veel mensen ook boos, gefrustreerd en verongelijkt. “Gib dich zufrieden”, dat wordt niet snel meer gezongen. Laat staan “Befiehl du deine Wege”. Mensen accepteren het noodlot niet. Er moeten zondebokken gevonden worden. Regeringsleiders moeten worden gekruisigd. De daders op het pluche moeten worden bestraft. Maar tot echte genade, verlossing en blijvende dankbaarheid en harmonie zal dat niet leiden. Het drama van de crisis wordt er alleen maar groter door. Populistische partijen lossen niets op, verlossen al helemaal niet, maar wakkeren het vuur van de onvrede alleen maar verder aan. De aanklagers blijven schreeuwend aan de zijkant staan, maar komen de verdrinkenden niet te hulp. De dissonante klanken klinken steeds schriller, maar de wanklanken lossen niet op in harmonie.
Laten we daarom terugkeren naar Bachs polyfonie. Wat de vroegmoderne mens wel goed wist, en wat we ten onrechte hebben verleerd is, dat crisis niet een trigger is om naar de ander te wijzen. Want door de ander te straffen, word je zelf niet gered. Crisis is niet alleen een beproeving voor je lichaam en voor onze aardse have en goed. Het is ook een test voor onze ziel, en voor de geest van onze gemeenschap.
In crisistijd gaat het erom dat je laat zien wie je bent. Of je blijft hangen in dissonanten, of dat je je voegt in de polyfone stemmen die streven naar duurzame harmonie. Het slotkoor van de Matthäus geeft het antwoord op de vraag naar hoe onze crisiskloof gedicht kan worden. Een antwoord waar we anno 2026 in onze hedendaagse polycrisis nog steeds baat bij hebben. Want die geestelijke weerbaarheid die kan beter. Hoe dan? Niet met euforie, wraakzucht, alarmisme, of wapengekletter. Het koor zingt, de dissonanten lossen eindelijk op: “Wir setzen uns mit Tränen nieder”. Dat is geen berusting, maar een alomvattend en gemeenschappelijk bezingen van medelijden, en van een hoopvolle vrede (“Ruhe sanfte, sanfte Ruh”), dwars door het lijden van deze tijd heen.
Uitgesproken als lezing bij de uitvoering van de Matthäus-Passion van de Nederlandse Bachvereniging te Naarden, 3 april 2026.
Meer weten en horen over de Matthäus-Passion? Komende paaszondag spreken we in De Ongelooflijke Podcast met Govert Jan Bach over zijn verre voorouder Johann Sebastian Bach en de Matthäus.
Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.
Wat een prachtige lezing juist op Goede Vrijdag! We worden door Beatrice de Graaf deskundig en bevlogen door de begrippen crisis en crisisbeleving geloodst aan de hand van Bach, een ervaringsdeskundige, die met zijn Mattäus-Passion "de luisteraars (van toen en hopelijk die van nu, voeg ik toe) een manier bood om hun crisisgevoel, angst en lijden aan de tijd te spiegelen aan het lijden van Christus". Het begrip "certitudo" en de uitleg daarvan sla ik dankbaar op. Hulde!
Bach helpt altijd.