Waarom wij De Ongelooflijke Substack beginnen

Een les uit Van Goghs meesterwerk

De sterrennacht – Vincent van Gogh (1889)

Soms leer je iets waardoor je wereld opengaat, waardoor de wereld interessanter en mooier wordt. Mij overkwam dat bij dit schilderij van Vincent van Gogh. Een van zijn beroemdste werken, maar geschilderd vanuit de psychiatrische inrichting waarin hij was opgenomen. Een jaar voor zijn dood.

Het licht

Wat valt je op? Kijk eens goed. Laat je ogen eens gaan over de lucht die Van Gogh met dikke verfstrepen tevoorschijn tovert. Het licht van de maan, de sterren en zelfs de planeet Venus die toen zichtbaar was. En bekijk nu het slaperige Franse dorpje. De bomen, de huizen, de kerk. Wat zie je?

Ik zag het midden in de coronatijd, en de wereld zat op slot. Ook mijn wereld. Het werk ging in volle vaart door, het gezinsleven – met de bijbehorende korte nachten – ook. Lichamelijk en mentaal denderde ik door, maar geestelijk stond ik volledig droog. Restaurants, musea, maar vooral ook kerken bleven gesloten. Leeg. Donker.

Donkere kerk

En toen stuitte ik op dit schilderij van Van Gogh. Je zou er makkelijk overheen kijken, maar er is iets met het dorpje aan de hand. In elk gebouw brandt licht, op één gebouw na: de kerk. De kerk is donker.

Van Gogh zou dit schilderij hebben gemaakt in een periode dat hij veel bezig was met geloof. Vincent wilde ooit als predikant zijn leven in dienst stellen van God en de armen, maar raakte teleurgesteld in de kerk. Hij keerde zich ervan af. Of was het andersom? De kerk in zijn schilderij heeft niet eens deuren. De donkere kerk is dus geen toeval, het is kritiek.

Houvast

Toch wemelt dit schilderij van het licht, kijk alleen al naar de kolkende lucht. Van Gogh schreef aan zijn broer Theo: “Als ik behoefte heb aan religie, dan ga ik naar buiten en schilder ik de sterren.” Hij noemde Jezus ‘groter dan alle kunstenaars’ en identificeerde zich ook met zijn lijden.

Van Gogh worstelde met zichzelf en met God. Hij was op zoek naar bezieling en houvast. Hij snakte naar licht. Hij schilderde het, maar vond hij het?

Zingevingscrisis

In De Ongelooflijke Podcast voer ik samen met Stefan Paas al 6,5 jaar gesprekken met allerlei denkers – historici, psychiaters, theologen – en veelal komen ze tot dezelfde conclusie: we bevinden ons in een zingevingscrisis. Ons leven dendert door – misschien wel gehaaster dan ooit – maar geestelijk staan we droog. We hebben ons als samenleving losgewrikt van de ‘knellende verbanden’ van traditie, cultuur en religie, maar wat is ervoor in de plaats gekomen? Hebben we nog grote verhalen en rituelen over?

Jubileum ‘Vijf jaar de Ongelooflijke’ in De Jacobikerk met Stefan Paas en onze ‘huishistoricus’ Beatrice de Graaf – foto: Willem Jan de Bruin

We hebben de werkelijkheid grotendeels gereduceerd tot materie, onttoverd. Maar snakken we als mens ten diepste niet naar meer dan nihilisme? Snakken we niet naar licht?

Onstuitbaar

Ook in een samenleving waar de geestelijke bronnen steeds meer uitgedoofd lijken, brandt dat licht nog. Maar soms moet iemand je erop wijzen. Zoals iemand mij wees op het verhaal achter dit schilderij van Van Gogh, waardoor het voor mij tot leven kwam. In die barre coronaperiode ontdekte ik dat – zelfs al lijkt de bron doods en donker (de dichte kerk in het schilderij) – het licht uiteindelijk onstuitbaar is. Dat gaat door. Ik ben niet opgevoed met veel kennis over kunst, maar dat iemand mij dit werk van Van Gogh uitlegde, heeft veel voor mij betekend. Soms kan kennis leiden tot inspiratie.

Waarom?

Wil jij ook meer begrijpen van onze cultuur? Van kunst, geschiedenis en geloof – en de verhalen die ons gevormd hebben. En snak jij ook naar meer schoonheid in je leven? Naar meer inspiratie en bezieling? Wij wel, en daarom zijn wij dit platform gestart. Steeds vaker stuitten we op interessante en inspirerende verhalen die we niet goed kwijt konden in De Ongelooflijke Podcast, verhalen die zich beter lenen voor geschreven tekst (met afbeeldingen) dan audio.

Bildung

Als redactie van De Ongelooflijke, aangevuld met externe experts, gaan we voor je op zoek naar het Ware, het Schone en het Goede – om met Plato te spreken. We (her)ontdekken verhalen, kunstwerken en ideeën die inspireren en ons iets leren over wie we zijn. Ankerpunten, bouwstenen en vensters uit onze cultuur die onze wereld hebben gemaakt tot wat die nu is, of laten zien wat we verloren zijn.

We laten ons daarbij inspireren door het Duitse woord ‘Bildung’, dat de nadruk legt op menselijke vorming, op het ontwikkelen van jezelf. Maar op een manier die verder gaat dan zelfhulp. Hoe belangrijk ook, het leven draait om meer dan kennis (het Ware), het moet ook leiden tot morele reflectie (het Goede). En wij geloven dat de mens pas echt tot wasdom komt als het oog in oog staat met het Schone.

De sleutel

Misschien ligt daar wel een sleutel voor deze tijd, waarin het nihilisme wild om zich heen grijpt. Met de zingevingscrisis tot gevolg. Het Ware, het Schone en het Goede werden door christelijke denkers als Thomas van Aquino de ‘transcendentalia’ genoemd, omdat ze in alles terug te vinden zijn maar wijzen naar een ultieme bron die ons overstijgt: een bron van ultieme betekenis. Wie kan in aanraking komen met oogverblindende schoonheid en niet verlangen naar meer?

– David Boogerd, presentator De Ongelooflijke Podcast

---

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang twee keer per week een nieuw artikel in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.