Zou je kunnen zeggen dat de overheidsinspanningen om de democratie veilig te stellen ook niet sterk gedreven werden door en in overeenstemming waren met de toenmalige NL Veiligheids strategie en daaraan gekoppeld national belang? Namelijk dat 'aan het begin van de 20e eeuw dat Nederland er proactief naar moest streven onder alle omstandigheden neutraal te blijven, “als een oog in de storm van spanningen” tussen Engeland, Duitsland en Frankrijk'. Dus geen kanten kiezen en geen van de buren irriteren.
Anno 2026 heeft Nederland een duidelijk andere, niet langer neutrale, veiligheidsstrategie lijkt mij, zeker bijv tov Rusland agv de inval in Ukraine. Wat zou dat dan anno nu moeten en kunnen betekenen in onze omgang met de democratie en de vele verschillende of zelfs extreme stemmen?
Uw (retorische) vraag raakt wmb de kern: in plaats van de eerder nagestreefde politieke neutraliteit, bedienen Den Haag, media en menswetenschappen unisono het huidige NAVO-tribalisme. Kritische stemmen hierop worden vervolgens geframed als gevaarlijk extremisme. Historica prof. De Graaf is hierin een lichtend voorbeeld, zij levert uiterst aangenaam en vaardig voor een breed publiek haar cocktails van politiek correcte feelgood accenten, staande in de goed vaderlandse traditie van collega propagandist/historicus dr. Loe de Jong. De enige lakmoesproef voor het beleid van Colijn cs. is uiteraard 40-45. Colijn die overigens als autocraat het liefst zonder parlement wilde regeren. We zullen het maar niet hebben over de prijs welke de Nederlandse bevolking moest betalen voor een beleid dat De Graaf opnieuw lijkt voor te staan: een dertiger jaren beleid van censuur en repressie resulterend in de GROTE AFWEZIGHEID van 40-45.
Wat hier eigenlijk zichtbaar wordt, is dat de Nederlandse democratie niet overeind bleef ondanks spanning, maar juist door hoe er met spanning werd omgegaan.
De geopolitieke kwetsbaarheid dwong Nederland tot voorzichtigheid.
Niet uit idealisme, maar uit noodzaak.
Binnenlandse onrust was geen intern probleem,
maar een direct risico voor de internationale positie.
⸻
Die externe druk werkte door naar binnen.
De politieke en maatschappelijke structuren waren ingericht op balans houden:
* geen scherpe breuken
* geen snelle escalaties
* geen ruimte voor extremen om dominant te worden
Niet omdat er geen radicale ideeën waren,
maar omdat ze geen voedingsbodem kregen om door te groeien naar macht.
⸻
De verzuilde samenleving speelde daarin een cruciale rol.
Mensen leefden in gescheiden werelden,
maar die werelden boden wel:
* houvast
* representatie
* herkenning
Daardoor ontstond er minder behoefte om buiten het systeem
naar radicale alternatieven te grijpen.
⸻
En daar zit misschien de kern van het verschil met landen als Duitsland.
Waar daar de verbinding tussen burgers en instituties afbrokkelde,
bleef die in Nederland — hoe beperkt ook — overeind.
Niet perfect.
Niet rechtvaardig voor iedereen.
Maar wel voldoende stabiel om escalatie te voorkomen.
⸻
Die zogenaamde “weerbare democratie” was dus geen ideologisch project,
maar een praktische vorm van risicobeheersing.
Orde en vrede waren geen morele doelen,
maar voorwaarden om het geheel bij elkaar te houden.
⸻
Misschien kun je het zo samenvatten:
De Nederlandse democratie overleefde niet omdat extremisme ontbrak,
maar omdat het ingekaderd werd voordat het dominant kon worden.
Niet door het volledig uit te bannen,
maar door het relationeel te begrenzen —
in instituties, in cultuur en in politieke keuzes.
⸻
En precies daar wordt het interessant voor nu:
De vraag is niet alleen hoe we extremisme bestrijden,
maar of we nog voldoende structuren hebben
die spanning kunnen opvangen zonder dat die escaleert.
Daar zat toen de kracht. En mogelijk ook onze huidige uitdaging
Het is voor mij heel prettig dat artikelen in Substack kunnen worden voorgelezen. De stem die de Ongelooflijke gebruikt (al dan niet bewust gekozen) irriteert me. De 'dame' heeft een buitenlands accent en slist heel erg. Het lijkt Ushi (van Dijk) wel. Alstublieft, alstublieft, alstublieft, verander de stem. (Neem aan dat het een artificiële stem is, toch? Anders, oeps, excuses voor het onbedoeld beledigen van een dame)
Erg interessant essay, dank.
Zou je kunnen zeggen dat de overheidsinspanningen om de democratie veilig te stellen ook niet sterk gedreven werden door en in overeenstemming waren met de toenmalige NL Veiligheids strategie en daaraan gekoppeld national belang? Namelijk dat 'aan het begin van de 20e eeuw dat Nederland er proactief naar moest streven onder alle omstandigheden neutraal te blijven, “als een oog in de storm van spanningen” tussen Engeland, Duitsland en Frankrijk'. Dus geen kanten kiezen en geen van de buren irriteren.
Anno 2026 heeft Nederland een duidelijk andere, niet langer neutrale, veiligheidsstrategie lijkt mij, zeker bijv tov Rusland agv de inval in Ukraine. Wat zou dat dan anno nu moeten en kunnen betekenen in onze omgang met de democratie en de vele verschillende of zelfs extreme stemmen?
Uw (retorische) vraag raakt wmb de kern: in plaats van de eerder nagestreefde politieke neutraliteit, bedienen Den Haag, media en menswetenschappen unisono het huidige NAVO-tribalisme. Kritische stemmen hierop worden vervolgens geframed als gevaarlijk extremisme. Historica prof. De Graaf is hierin een lichtend voorbeeld, zij levert uiterst aangenaam en vaardig voor een breed publiek haar cocktails van politiek correcte feelgood accenten, staande in de goed vaderlandse traditie van collega propagandist/historicus dr. Loe de Jong. De enige lakmoesproef voor het beleid van Colijn cs. is uiteraard 40-45. Colijn die overigens als autocraat het liefst zonder parlement wilde regeren. We zullen het maar niet hebben over de prijs welke de Nederlandse bevolking moest betalen voor een beleid dat De Graaf opnieuw lijkt voor te staan: een dertiger jaren beleid van censuur en repressie resulterend in de GROTE AFWEZIGHEID van 40-45.
Interessant essay!
Technisch dingetje:
Met 'week' in onderstaand citaat zal 'maand' bedoeld zijn om de uitkomst van de rekensom kloppend te krijgen:
"En tot december 1933 wist de organisatie elke week duizend nieuwe leden te werven, waardoor het ledenaantal eind 1933 twintigduizend bedroeg."
Interessante analyse en goede casus van de werking van tegenmacht.
De angst voor het alternatief en de dwang door druk van onderop voedden de visie om extremen aan beide zijden te beperken.
Ook interessant om in te zoomen op de rol van de elite (in vergelijking met Duitsland).
Gerelateerd hieraan. Onlangs maakte ik een vergelijking tussen de VS en Duitsland in de jaren ‘30. Dezelfde schok, verschillende uitkomst.
https://samenlevingenonderspanning.substack.com/p/dezelfde-schok-twee-uitkomsten?r=2gr2l4&utm_medium=ios
Wat hier eigenlijk zichtbaar wordt, is dat de Nederlandse democratie niet overeind bleef ondanks spanning, maar juist door hoe er met spanning werd omgegaan.
De geopolitieke kwetsbaarheid dwong Nederland tot voorzichtigheid.
Niet uit idealisme, maar uit noodzaak.
Binnenlandse onrust was geen intern probleem,
maar een direct risico voor de internationale positie.
⸻
Die externe druk werkte door naar binnen.
De politieke en maatschappelijke structuren waren ingericht op balans houden:
* geen scherpe breuken
* geen snelle escalaties
* geen ruimte voor extremen om dominant te worden
Niet omdat er geen radicale ideeën waren,
maar omdat ze geen voedingsbodem kregen om door te groeien naar macht.
⸻
De verzuilde samenleving speelde daarin een cruciale rol.
Mensen leefden in gescheiden werelden,
maar die werelden boden wel:
* houvast
* representatie
* herkenning
Daardoor ontstond er minder behoefte om buiten het systeem
naar radicale alternatieven te grijpen.
⸻
En daar zit misschien de kern van het verschil met landen als Duitsland.
Waar daar de verbinding tussen burgers en instituties afbrokkelde,
bleef die in Nederland — hoe beperkt ook — overeind.
Niet perfect.
Niet rechtvaardig voor iedereen.
Maar wel voldoende stabiel om escalatie te voorkomen.
⸻
Die zogenaamde “weerbare democratie” was dus geen ideologisch project,
maar een praktische vorm van risicobeheersing.
Orde en vrede waren geen morele doelen,
maar voorwaarden om het geheel bij elkaar te houden.
⸻
Misschien kun je het zo samenvatten:
De Nederlandse democratie overleefde niet omdat extremisme ontbrak,
maar omdat het ingekaderd werd voordat het dominant kon worden.
Niet door het volledig uit te bannen,
maar door het relationeel te begrenzen —
in instituties, in cultuur en in politieke keuzes.
⸻
En precies daar wordt het interessant voor nu:
De vraag is niet alleen hoe we extremisme bestrijden,
maar of we nog voldoende structuren hebben
die spanning kunnen opvangen zonder dat die escaleert.
Daar zat toen de kracht. En mogelijk ook onze huidige uitdaging
Het is voor mij heel prettig dat artikelen in Substack kunnen worden voorgelezen. De stem die de Ongelooflijke gebruikt (al dan niet bewust gekozen) irriteert me. De 'dame' heeft een buitenlands accent en slist heel erg. Het lijkt Ushi (van Dijk) wel. Alstublieft, alstublieft, alstublieft, verander de stem. (Neem aan dat het een artificiële stem is, toch? Anders, oeps, excuses voor het onbedoeld beledigen van een dame)