Vergeet de sportschool, geloven maakt pas echt gezond
Drie experts over het belang van zingeving
We ploeteren wekelijks in de sportschool, nemen een koudwaterbad en tellen onze koolhydraten. Maar wat als het geheim van een lang en vitaal leven niet alleen in de halterbank, maar ook in de kerkbank te vinden is? In De Ongelooflijke spraken we experts uit verschillende vakgebieden die in zingeving een onderschatte pijler van onze gezondheid zien: “Je leeft tot wel vijf jaar langer.”
Horror vacui
We beseffen steeds meer dat onze leefstijl een doorslaggevende rol speelt bij ziekte en gezondheid. Zo blijkt uit onderzoek dat leefstijl voor 40 procent bijdraagt aan het ontstaan van kanker 40 procent en bij hart- en vaatziekten zelfs 80 procent. Artsen wijzen op het belang van beweging, voeding en slaap. Terecht, vindt ook psychiater Rogier Hoenders. Maar Hoenders mist iets in dat rijtje: zingeving.
In relatief korte tijd zijn we bijna wereldkampioen ontkerkelijking geworden.
Wat doe je dan, als je nog geen nieuwe structuren hebt?
“In de geschiedenis waren er altijd twee wegen om het leven beter te maken: de wetenschappelijke, medische weg en de religieuze weg”, vertelt Hoenders, tevens hoogleraar zingeving, leefstijl en GGZ. Maar die laatste weg is in Nederland behoorlijk kapotgereden: “Religieuze structuren hebben ons langdurig houvast en steun gegeven. Maar in relatief korte tijd zijn we bijna wereldkampioen ontkerkelijking geworden. Wat doe je dan, als je nog geen nieuwe structuren hebt? Je voelt je ellendig.”
Het is wat hoogleraar digital humanities Rens Bod ‘horror vacui’ noemt: de angst voor leegte. “We zijn bang voor een leven zonder zin”, stelt Bod. Volgens Bod leidt onze manier van leven, in het bijzonder bij jongeren tot mentale problemen: “Recente onderzoeken laten zien dat bijna de helft van de jongeren mentale problemen heeft. Dan denk je: hier zit misschien een behoefte aan zingeving.” Ook Hoenders herkent dit: “Heel veel mensen zitten in een zingevingsvacuüm. Dan ben je ontvankelijker voor dingen waar je heel snel een kick van krijgt, voor een goed gevoel. Maar dat is zo vluchtig, dat je in een situatie van leegte, somberheid en zinloosheid terechtkomt.”
Vierduizend studies
De koppeling tussen zingeving en gezondheid is inmiddels meer dan een intuïtief vermoeden, vertelt Hoenders: “Er zijn meer dan vierduizend studies naar gedaan, en driekwart van de onderzoeken toont een positieve associatie tussen zingeving – vaak religiositeit – en mentale gezondheid.” Naast psychische voordelen, leven mensen met een levensdoel ook aantoonbaar langer. “Dat kan oplopen tot vijf jaar langer leven, wanneer iemand een omschreven zingeving heeft”, aldus Hoenders.
Jezelf zien als onderdeel van een groter geheel, maakt het makkelijker om met tegenslagen en stress om te gaan.
André Aleman, hoogleraar neurocognitie en mentale gezondheid, bevestigt de bevindingen: “Er zijn heel veel onderzoeken naar gedaan, en de meeste wijzen op een positief verband.” In het bijzonder noemt hij het bijwonen van religieuze bijeenkomsten. “Het positieve verband komt onder meer door sociale verbondenheid,” stelt Aleman, “maar het gaat verder. Jezelf zien als onderdeel van een groter, blijvend en betekenisvol geheel – God of een andere entiteit –, maakt het makkelijker om met tegenslagen en stress om te gaan.” Naast gezonder en gelukkiger, ontdekte Bod bovendien dat zingeving mensen aantrekkelijker maakt: “Mensen kiezen sneller voor een partner die zingevende activiteiten heeft.”
Sprong in het diepe
Moeten we dan allemaal weer de kerkbanken in of gaan mediteren – puur omdat het gezond is, zelfs als we er eigenlijk niet in geloven? Alle drie de experts pleiten voor een niet te instrumentale benadering. Zingeving werkt niet als quick fix. En bovendien is het ook breder dan religie of spiritualiteit, zo ontdekte Bod in zijn onderzoek 180 zingevingsvormen in de wereldgeschiedenis. Een te consumentistische, amorele keuze voor een zingevingsvorm is volgens Bod daarbij het risico: “Daar moet je voor oppassen. Er zijn ook vormen die heel schadelijk zijn voor de medemens.”
Toch vallen religiositeit of andere vormen wel te trainen, stelt Aleman. “Boeddhistische goeroes noemen meditatie ook wel attentietraining. En ook in de christelijke traditie heb je schrijvers die praten over geloofsoefeningen, alsof het gymnastiek is.” Religieuze praktijken kunnen zelfs het brein veranderen, vertelt de hersenwetenschapper: “Als iemand jarenlang boeddhisme beoefent, zal diegene een ander brein hebben dan een christen. Zo neemt bij boeddhistische meditatie de activiteit af in de pariëtale schors, waardoor mensen het gevoel hebben dat ze één worden met het universum. Bij christelijk gebed is er meer activiteit in het sociale cognitienetwerk van de hersenen, dat te maken heeft met het begrijpen van anderen.”
Hoenders denkt dat de richting voor goede zingeving daarbij ligt in het volgen van de bliss in plaats van de kick: “De kicks zijn de dopamine-gedreven gedragingen van minimale moeite, waar je ellendig, leeg en zielloos van wordt.” Hoenders ziet in deze kicks een van de grootste oorzaken van het psychische lijden in Nederland: “Denk aan een berichtje op social media of één druk op de knop om iets te bestellen.” De bliss geeft daarentegen blijvende tevredenheid en voldoening en draagt vaak bij aan een groter geheel, vertelt Hoenders: “Dat is bijvoorbeeld een gesprek, zonsondergang, meditatie of kerkdienst.”
Ook Bod denkt dat zingeving een bewuste keuze kan zijn: “Je kan zoals Kierkegaard zei: ‘De sprong in het diepe maken’. Dat je denkt: Ik vind het zo’n mooie vorm, ik ga dat gewoon omarmen.” Søren Kierkegaard, een 19e-eeuws Deens filosoof, meende dat geloof in God niet puur het resultaat van logisch nadenken is, maar ontstaat door een vasthoudende, existentiële overgave aan God.
“Want het besluit verbindt een mens juist met het eeuwige, brengt voor hem het eeuwige in de tijd, schrikt hem op uit het dommelen van de eenvormigheid, verbreekt de betovering van de gewoonte, breekt de eindeloze meningsverschillen van het moeizame denken af en geeft zijn zegen aan zelfs het zwakste begin, als het al een begin is. Want het besluit is wakker worden voor het eeuwige.”
– Søren Kierkegaard in ‘Opbouwende toespraken’ (vert. Hans van Munster)
Meer horen?
De Ongelooflijke Podcast #171 – Zingeving maakt je gezonder, gelukkiger en aantrekkelijker (met Rens Bod en Stefan Paas)
De Ongelooflijke Podcast #249 – ‘We bevinden ons in een mentale epidemie’, stelt psychiater Rogier Hoenders, maar er is een uitweg
De Ongelooflijke Podcast #282 – Zijn wij ons brein en is religie een hersenspinsel? Vrije wil, gezondheid en bijna-doodervaringen (met hersenwetenschapper André Aleman en Stefan Paas)
Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.
Wat een goede titel!...#arie boomsma
Om over na te denken