Wat een helder voorbeeld. Heel zinnig. Zou het misschien interessant kunnen zijn om in een Podcast eens met een specialist te spreken over de vraag of onze democratie wel genoeg checks en balances heeft ingebouwd om 'Amerikaanse praktijken' te voorkomen? En of betere bescherming van onze democratie geagendeerd zou moeten worden? Is best diep in de materie natuurlijk. Maar ik begin me dit onderhand wel zorgelijk af te vragen.
Hoi Stefan, bedankt voor je input. Altijd interessant om te lezen/luisteren wat je denkt. Helaas ben ik het vandaag niet met je eens. Wel dat democratie een keerzijde heeft en ten koste kan gaan van de minderheid. Daar lezen we al over bij de Franse filosoof Tocqueville wiens rijke familieleden onder de guillotine belandden na de Franse revolutie. Desondanks heeft hij met pijn in het hart levenslang zich hard gemaakt voor democratie. In jouw betoog hinkel je een beetje op twee benen: enerzijds dat de stem van het volk gehoord moet worden, anderzijds dat dit niet ten koste moet gaan van solidariteit. Dat die laatste waarde in het geding is, ben ik het ook mee eens, evenals veel andere Christelijke waarden zoals vergevingsgezindheid, rentmeesterschap, nederigheid, dienstbaarheid, trouw, geloof, hoop, eerlijkheid, vrede, geduld, zorg voor de ander, zelfbeheersing, dankbaarheid, reinheid, etc. Naar mijn idee staan alle Christelijke waarden onder druk (o.a. door social media, Amerikanisatie, consumentisme, individualisme, hedonisme, voorbeeldfiguren 'geen actieve herinnering' en ander gebrek aan moraal, postmodernisme, scientisme, constante stress/ 24/7 online, verheerlijking van de villain, succescultuur, straatcultuur, etc.).
Dat gezegd hebbende: ik geloof dat het populisme een sentiment raakt wat echt gevoeld wordt. Of dit nu ten alle tijden constructief is of niet, in een democratie zou het volk zijn stem allerminst gehoord moeten worden. Dat is er te weinig, terwijl de technologie dit wel zou toelaten. We zien wel een tegenovergestelde reactie: D66 die referenda juist afschaft (terwijl dit in '66 hun oprichtingsvisie was), verschillende stemmingen (avondklok, oekraine-verdrag) waarin de 2e kamer haar eigen besluit maakt ondanks de stem van het volk. Er is cynisme ontstaan over het stemmen op personen (die dan hopelijk voor 70% kiezen wat jij wil), en een grotere wens naar meer volks-input per onderwerp.
Daar moet wat mee gebeuren. Evenals hoe beschermen we Christelijke waarden, en ook hoe zorgen we dat democratie constructief blijft / hoe beschermen we minderheden tegen acuut-opwellende sentimenten. Echter dat maakt het stemmen op een uiterste of een zoals gesuggereerd 'minder democratische partij' niet minder legitiem. Sterker nog, het is kwalijker dat er nu binnen 'wel-democratische' partijen ook een 'bij voorbaat uitsluiten' populair wordt. Dít, gaat júíst in tegen democratisch gedachtegoed waarmee compromis en coalitievorming centraal staan. In mijn optiek moet dát dus verboden worden.
Beste Arie, met wat uit mijn artikel ben je het precies niet eens? Ik lees hier heel veel wat ik niet heb gezegd, bv over 'bij voorbaat uitsluiten' (wat dat ook moge betekenen). Maar als je het ergens niet mee eens bent, gaat dat -neem ik aan- over iets wat ik wel heb gezegd.
Je kunt en mag stemmen op wie of welke partij je wil. Het punt is echter; we moeten het uiteindelijk sámen doen. Met al onze verschillende achtergronden, denkbeelden en idealen. Alleen dan komen we echt verder. Misschien minder snel dan we willen, maar er worden dan wel stappen gezet. Wanneer je aan de macht komt en de geen oog hebt voor de ander, worden er per definitie niet sámen stappen gezet. Het zaait onvrede en uiteindelijk wordt een tegenreactie geoogst. De pendule komt keihard in je gezicht terug. Zeker als de partij die via de regels van het spel aan de macht kwam, de regels van het spel gaat veranderen om de ander te dwarsbomen of buitenspel te zetten.
Dus. Als je écht wil dat we als land verder komen, dat we pijnlijke dossiers oppakken en dat we onze toekomst waarborgen, zo is de boodschap, dan moeten we partijen en leiders aan de macht krijgen die oog hebben voor de ander en die óók meenemen.
Ik ben zeker een liefhebber van de rechtstaat en ik ben ook zeker geen democratist, naar dat betekent niet dat de politiek geen oog moet hebben voor de problemen van meerderheden. Immers het Democratie demos het volk is wel degelijk belangrijk. Verder is het de taak van politici om wetten te maken en aan te passen. Dingen zoals de grondwet veranderen daar mag je voor staan als politieke partij. Ook internationale verdragen aanpassen of vernieuwen mag je in mijn blik voor staan als politieke partij. Dat aanpassen moet wel zorgvuldig gebeuren met het beschermen van minderheden in het achterhoofd. De toets van Nederlandse Orde van Advocaten gaat er vanuit dat deze afgesproken regels niet veranderd mogen worden. Ik vindt deze interpretatie van alle wetten en verdragen die er zijn mag je niet veranderen. Wel zolang je hebt moet je aan houden. Laten we D66 rode punt nemen het procederen van asielzoekers in de regio waar ze vandaan komen. Dat is volgens die toets onrechtstatelijk, want het mag niet volgens een internationaal verdrag. Dat impliceert dus dat je verdrag will aanpassen. Wat ik dus wel zeker rechtstatelijk vindt. Sommige dingen gaan wel te ver als je bijvoorbeeld de Islam wil verbieden dan wordt het wel onrechtstatelijk, omdat vrijheid van godsdienst een onmisbaar kenmerk is van rechtstaat.
Citaat: “Je kunt je daarvoor bijvoorbeeld oriënteren op de toets van de Nederlandse Orde van Advocaten die alle verkiezingsprogramma’s beoordeelt op de mate waarin zij de rechtsstaat respecteren”
Het blijkt dat deze Orde de plank nogal subjectief misslaat en ook nogal vooringenomen is in haar toetsing.
Overigens is Pieter Omtzigt van het toneel verdwenen, maar de mede door hem populair gemaakte term ‘rechtsstaat’ heeft het overleeft. Weten we eigenlijk wat hij (wij?) daarmee bedoelde. Inmiddels is het verworden tot een kreet waarmee je je tegenstanders lekker mee om de oren kunt slaan.
Beste Rob, de term 'rechtsstaat' bestond lang voordat Pieter Omtzigt ten tonele kwam, en de term werd ook door jan en allemaal gebruikt, voordat hij hem gebruikte. Wat ermee bedoeld wordt, kun je lezen in mijn artikel.
Als overtuigd atheïst kom ik tot exact dezelfde conclusies, behalve dan het stukje:
"Onder democratisme gaapt een angstaanjagende levensbeschouwelijke leegte." "Hoe meer we seculariseren, hoe groter de groep democratisten zal worden."
Alsof atheïsme gelijk staat aan "een angstaanjagende levensbeschouwelijke leegte."
Atheïsme is ook een levensbeschouwing met een visie op de mens en de wereld. En ook vol met onbewezen aannames; wat dat betreft is atheïsme een geloof als alle andere.
Maar vanuit dat atheïsme kom ik dus ook tot dezelfde conclusie, dat democratisme dom verwerpelijk is.
Ik ben dat met je eens. Maar ik schreef toch niks over 'atheïsten'? Ik had het over 'levensbeschouwelijke leegte' en definieerde die als het verdwijnen van morele bronnen, die ik herleidde tot klassieke deugden, christelijke ethiek en verlichtingswaarden.
Secularisatie is veel meer dan het verdwijnen van georganiseerde religie. Zoals Hans Boutellier zegt: we zijn pas echt geseculariseerd als ook de vervangers van religie hun aantrekkingskracht hebben verloren.
Ik had hetzelfde. Ik ben best religieus, bewust, filosofisch en kunstzinnig, misschien wel innerlijk actiever en voller dan sommige gelovigen die naar een kerk gaan, maar niet verbonden aan een stroming of vaste overtuiging. En zo zijn er heel veel mensen in Nederland. Het verbaast me eigenlijk van Stefan, deze opmerking, want volgens mij weet hij dat heel goed. Hoewel ik me in "onder democratisme gaapt een angstaanjagende levensbeschouwelijke leegte." wel meer kan vinden dan in "hoe meer we seculariseren, hoe groter de groep democratisten zal worden."
Het gaat echt om het verschil tussen secularisatie (afwezigheid van georganiseerde religie) en levensbeschouwelijke leegte. Tegelijk bestaat mijn eigen religieuze leven natuurlijk wel dánkzij de georganiseerde religies die er al zijn. Maar ook dankzij de Oude Grieken en de minder centraal georganiseerde religies die er voor het Christendom waren. Ik denk dat het sowieso in de mens zit om te zoeken naar zingeving en betekenisgeving (en een beetje controle over de weergoden ;) En ik geloof dat daar religie uit voortkomt, niet andersom. Maar dat zal voor een gelovig Christen waarschijnlijk anders zijn.
Ik snap dat die opmerking over secularisatie verwarring kan oproepen. Twee dingen daarover:
1. Wie secularisatie beperkt tot het afbrokkelen van georganiseerde religie moet niet te snel denken dat dit geen gevolgen heeft voor ongeorganiseerde religie. Elk rapport over religie in NL laat zien dat georganiseerde en ongeorganiseerde religie samen opgaan, blinken en verzinken.
2. In dit artikel gebruik ik het losjes, zoals uit het verband blijkt. Meer zoals Hans Boutellier het ooit gebruikte: secularisatie is pas echt voltooid wanneer ook alle vervangers van religie het loodje hebben gelegd. Denk aan socialisme, humanisme enz.
1. Interessant. Kan me er veel bij voorstellen. Goed om beter te beseffen, dank Stefan.
2. Klopt. Ik triggerde te veel op die ene zin.
Ik maakte sowieso in mijn denken te weinig onderscheid tussen leegte van politieke ideeën en leegte van mensen in hun persoonlijk leven, ook al hangt dat deels samen natuurlijk, maar ik denk lang niet helemaal.
Ik zie dat mensen die meer of minder naar extreem rechts neigen zeker ook (traditionele) waarden hebben. Soms overlappend, soms lijken ze het anders te vertalen en prioriteren. En bezig zijn met zingeving voorbij de politieke 'religie'. Maar dat is complex. Ken jij onderzoeken die daarover gaan? Er wordt vaak gezegd dat we in de kern universele basiswaarden hebben. Maar is dat echt zo? Ik heb het idee dat het kan helpen om de fundamentele verschillen en overeenkomsten helderder te krijgen. Nog los van de vraag in hoeverre het naleven ervan een kwestie is van willen of kunnen (nog complexer).
Belangrijker is misschien dat te veel mensen niet lijken te doorzien dat extreemrechtse politici ook bepaalde waarden misbruiken om aan macht te komen, en ze (vermoed ik) overboord gooien zodra ze ze niet meer nodig hebben. Dat die waarden niet oprecht zijn. En dat ze bepaalde doelen verbergen. Maar dat denken veel van die mensen juist over midden- en linkse partijen, dus tja, wie ziet het juist?
Er speelt zóveel mee, het is zooooo complex.
Maar Stefan, wie mág uiteindelijk, in al onze diversiteit, bepalen wat de juiste bronnen zijn om onze bestuurlijke basiswaarden en grondrechten op te baseren? Dat is een oprechte vraag in mijzelf en ik ben benieuwd naar jouw antwoord.
Niet in dit essay zelf, maar wel in de link naar het NOvA rapport.
Daar worden deze zaken wel besproken.
De SGP krijgt net zoveel rode vlaggen als de BBB (13x) en 1 minder dan JA21, en 4 meer dan de VVD.
Oftewel, de partijen die graag veranderingen willen krijgen een rood label als onrechtstatelijk. En de linkse partijen willen geen of veel minder veranderingen in huidig beleid en zijn blijkbaar daardoor niet-onrechtstatelijk.
Ook een partij als FvD streeft naar veranderingen w.o. een Nexit en daarmee naar het opzeggen van het EVRM en tevens het VN-vluchtelingenverdrag. Als men dergelijke voorstellen er doorheen krijgt is dat wellicht naar de letter gesproken niet “anti-rechtstatelijk” maar wat mij betreft wel zeer onwenselijk.
Beste MvdDeen, alle partijen willen graag veranderingen, dat is niet het punt van discussie. Wel een punt van discussie is of je bij die veranderingen rekening moet houden met grondrechten, verdragen en algemeen belang. Daarover gaat mijn artikel.
De NOvA schijnt zelf politiek links gekleurd te zijn, zie bv vandaag bij Nieuws van de dag en BNAir interview met o.a. Yesilgöz
(p.s. ik ben geen PVV of FVD of VVD stemmer, maar vind de uitspraken ondertussen wel erg dubieus van de advocatenorde NOvA… én ik ben normaliter zeker voor het volgen van de rechtstaat, maar als wetenschapper ook zeer kritisch.. )
… blijkt bij nader inzien inderdaad politiek links gekleurd. Bovendien staan er zelfs telfouten in, hebben ze zelf toegegeven. Zorgelijk rapport voor onze democratie, aangezien ze neutraal en objectief horen te zijn.
Bovendien, als een politieke partij veranderingen wil bewerkstelligen in de bestaande wetten op een rechtsstatelijke manier, dan is dat vanzelfsprekend niet anti-democratisch, maar het wordt wel als dusdanig bestempeld.
Voor geen van beide punten wordt gepleit in dit essay. Wel worden journalisten die onderbouwd kritisch zijn op PVV, FVD en BBB vaak weggezet als verspreiders van nepnieuws.
Vandaar beter zelf kritisch zijn en goed verdiepen in alle verschillende standpunten, dan blindelings zomaar journalisten volgen (het is bovendien geen beschermd beroep, iedereen kan zichzelf journalist noemen)
Wat zet je hier een goed onderbouwd en stevig verhaal neer . Met een bus als metafoor . Het is ronduit verbijsterend hoe gemakkelijk de politiek de rechtsstaat diskwalificeert en adviezen negeert . Het is nu vooral te hopen dat de bus op de weg blijft en niet uit de bocht vliegt .
De volledig onrealistische metafoor (een stropop) geeft al aan dat een opportunistisch stuk gaat volgen. Als je een bus vult met 50 willekeurige Nederlanders, zijn daar nooit 45 rokers bij, maximaal 10. En door te kiezen voor het voorbeeld van roken, wat de meeste mensen schadelijk en vies vinden (zelfs veel rokers geven aan een rookverbod in de horeca te steunen), denkt Stefan de lezer mee te krijgen in wat volgt. Probeer de groepen uit de metafoor eens te vervangen door wat minder vergezochte groepen:
-45 vegetarische passagiers eisen dat de overige 5 ook geen vleeswaren op hun brood consumeren tijdens de rit.
-45 niet-rokers weigeren tijdens de plaspauze de 5 rokers een sigaretje te laten roken, want dan stinken hun kleren zo.
-45 gevaccineerden eisen dat de 5 ongevaccineerden niet met de bus mee mogen.
In deze gevallen wegen de belangen van de meerderheid ook zwaarder dan de belangen van de minderheid en ze zijn een stuk realistischer. En ik denk dat een groot deel van de Nederlanders het terecht zal vinden.
Dat in een rechtstaat de belangen van de minderheden worden beschermd, en dat dat soms spanning geeft met de mening van de meerderheid (democratie), is een bekend gegeven. Daar hebben we geen nieuwe termen, zoals democtatisme voor nodig. En de manier om daarmee om te gaan is ook al bekend, namelijk campagne voeren, debatteren en overtuigen. En als je daarmee niet een meerderheid weet te overtuigen, moet je het beter, harder of anders proberen. Er is namelijk geen alternatief. Zogenaamde waarborgen, zoals internationale verdragen, grondrechten en dergelijke, zijn namelijk alleen van kracht als ze door de samenleving worden gedragen. De gruwelijkste dictaturen kunnen de mooiste grondwetten hebben en zich aan alle internationale verdragen hebben verbonden, maar als de daadwerkelijke machthebbers zich daar niet aan storen, zijn ze niets waard. Daarom moeten deze documenten onderdeel blijven van het maatschappelijk debat. Wie zich afvraagt of het Vluchtelingenverdrag uit begin jaren '50, geschreven in de toenmalige geopolitieke realiteit, nu nog wel de juiste maatstaf bied voor het vluchtelingenvraagstuk, is niet perse anti-rechtstatelijk bezig. Een maatschappelijk debat frustreren door te wijzen op een gedateerd verdrag en alles wat daar niet mee in lijn is, wegzetten als xenofoob of populistisch is wel anti-democratisch.
Beste Paul, het artikel gaat over de vraag naar de verhouding tussen de wil van de meerderheid enerzijds en rechtsstatelijke waarborgen (grondrechten, verdragen, algemeen belang) anderzijds. Je mag voor 'rokers' voor mijn part 'marsmannetjes' invullen, maar daar wordt het verhaal niet anders van.
Dat klopt en het staat er wat feller dan ik het bedoelde, excuses daarvoor. Maar wegens het onrealistische gehalte van de metafoor, krijg ik het idee dat ik als lezer een bepaalde kant op wordt geduwd. In jouw voorbeeld is het erg onredelijk dat het belang van de meerderheid prevaleert boven dat van de minderheid, maar dat is het in werkelijkheid vaak niet. Om bij roken te blijven: het belang van de niet-rokende meerderheid heeft ertoe geleid dat alle horeca rookvrij is, ook al is een klein deel van de bevolking daar niet blij mee.
We hebben in de politiek het probleem dat in veel dossiers waar in Nederland verdeeldheid over is, de regering is gebonden door Europese of internationale verdragen. Stikstof, milieu, migratie, defensie, om maar een paar te noemen. Het is goed dat deze verdragen de kwetsbare minderheden en het algemeen belang beschermen tegen de politieke waan van de dag, maar het zou niet zo moeten zijn dat veranderende omstandigheden of nieuwe inzichten nooit tot aanpassing of in een extreem geval opzegging van dit soort verdragen zouden kunnen leiden. Onze eigen Grondwet kan worden aangepast als daar duurzaam voldoende draagvlak voor is, dus waarom zouden we het principieel onaanvaardbaar vinden om onze mening te veranderen ten opzichten van Europese of internationale verdragen? Het wegzetten van elk initiatief op dit vlak als 'onrechtstatelijk' is niet eerlijk.
Roken is gewoon een voorbeeld om duidelijk te maken dat je in de rechtsstaat altijd een afweging moet maken tussen de wil van de meerderheid en de impact die dit heeft op de grondrechten van medeburgers, op het algemeen belang en op verplichtingen die we zijn aangegaan als land. Het illustreert waarom democratie gevaarlijk en ondemocratisch is. Welk voorbeeld je neemt, is niet zo relevant. Het punt is dat de wil van de meerderheid niet altijd kan worden uitgevoerd in een democratie.
Voor het aanpassen van de Grondwet of het wijzigen van internationale verdragen bestaan procedures. Een partij die zich daaraan wil houden is niet onrechtsstatelijk. Maar dat is heel wat anders dan beweren dat de meerderheid gewoon z'n zin moet krijgen.
Ik ben even zo brutaal om aan te vullen. Wat redelijk of onredelijk is, daarover kunnen meningen verschillen. En dat doen ze ook vaak. Juist om die meningsverschillen over redelijkheid, goed en kwaad, te reguleren, hebben we de democratie, volgens mij. Recht doend aan de meerderheid, en met ruimte voor de minderheden. Blijft in de praktijk een steeds wisselend spanningsveld, het belang van de meerderheid afwegen tegen dat van de minderheden, en dat uitonderhandelen. Dat kan ook de democratie niet perfect. Daar zullen we mee moeten leven. Maar de kern van het artikel is volgens mij dat democratisme, dus altijd automatisch de mening van de meerderheid laten gelden, sowieso meer, en te veel, nadelen heeft.
Bovendien gaat het niet alleen om minderheden, maar ook om aantallen die dichter bij elkaar kunnen liggen, zoals in de meeste verkiezingsuitslagen. Dat een partij de grootste is, maakt deze nog niet tot een meerderheid van Nederland.
Het is een mooi betoog, het was sterker geweest, als je ook extreem links activisme aan de kaak stelt. Doorlopende rechtszaken van MOB maken overlegsituaties over hoe we het natuur/cultuur vraagstuk oplossen, onmogelijk. De uitingen van Harry Petit en andere Palestijnse activisten maken ook gesprek en waardering van verschillende standpunten onmogelijk.
Ik ben geschokt dat overvallers van varkenshouderijen als dierenrechtactivisten worden vrijgesproken. Het lijkt er soms op dat links democratisme gefaciliteerd wordt door de overheid.
Beste René, het artikel gaat niet over 'activisme'. Het gaat over partijen die de wil van meerderheid voorrang geven boven de rechtsstaat. Er zijn vier partijen waarvan de achterban dit in meerderheid wil, en die zitten allemaal op uiterst rechts. Zo stond het ook in het artikel.
Enige wat ik.zou willen adviseren... als je een Christen bent, stem SGP, Jezus was geen Terrorisme aanhanger zoals ze bij de CU en EO wel zijn. Prettige dag verder.
Dag Stefan, mooi betoog, maar ms mist er ook wat in je analyse? Je kunt ook domweg goede argumenten hebben om het niet eens te zijn met bijvoorbeeld de Raad v State inzake de voorrangsregels voor statushouders bij huurwoningen. Vraag het Josse de Voogd zondag als je 'm spreekt. Niet direct ondemocratisch. Benieuwd hoe je hier naar kijkt.
Beste Benjamin, dat partijen goede argumenten kunnen hebben om veranderingen te willen, is niet het punt van het artikel. Niemand zal dat bestrijden. Maar bij 'goede argumenten' hoort in een democratie ook een goede verantwoording hoe men met deze veranderingen denkt de rechtsstaat heel te houden.
Stel we zitten met 50 man in die bus en er zijn twee ernstige reuma patiënten die plat moeten liggen en zware pijn lijden bij ieder hobbeltje in de weg. En stel er liggen twee wegen naast elkaar een kaarsrechte doodsaaie asfaltweg en een hobbelig landweggetje dat meandert door een prachtig natuur gebied. We gaan stemmen en de meerderheid ziet het belang van de reuma patiënten we gaan voor de rechte saaie weg, mooi. Net als bij de rokers moet het kortzichtige genot maar even wijken voor een serieuzer probleem van een minderheid. De reis gaat door en nadert de top van een heuvel. Op het moment dat we over de top heen zijn ontdekt de chauffeur plotseling dat de remmen niet goed werken. De bus gaat in een versnellend tempo naar beneden. De chauffeur ziet dat de rechte asfaltweg onderaan de heuvel vlak voor een brede rivier een scherpe bocht maakt ook ziet hij dat er nog een afslag is naar het hobbelige landweggetje. Hij schreeuwt naar de passagiers “wat moet ik doen? Er is een kleine kans dat we de bocht overleven en niet te water gaan, maar als ik hier de afslag neem weet ik vrijwel zeker dat de bus zal afremmen, maar ik weet niet hoe het met de reuma patiënten zal zijn dan.” Iedereen roept terug “neem de afslag! Nu!”. Is hier sprake van democratisme? Of noodzaakt de ernst van de zaak dat een minderheid slachtoffer wordt van een luidruchtige meerderheid?
Beste Arnold, je doelt hier op een crisis van leven en dood. Dan kom je terecht in de sfeer van noodwetgeving, krijgsrecht, e.d. Maar dat is niet de normale gang van zaken, gelukkig maar.
Wat een werkelijk onrealistisch stompzinnig verhaal.
Als nazaat van een Thorbeckeriaan weet ik maar al te goed wat een vrije democratische rechtstaat inhoudt. Deze houdt juist rekening met de minderheden en zwakkeren in een samenleving. De door u genoemde partijen zijn deels tot stand gekomen doordat mensen zich niet langer gehoord voelen. Deze groep wegzetten als rechts extremisten werkt juist polariserend.
Een affectieve polarisatie.
Inmiddels zijn diverse innovatieve ondernemers en hoog opgeleide academici vertrokken uit Nederland.
Iets dat onwenselijk is voor ons land. Migratie wordt mede als oorzaak genoemd. Zolang migratie een positieve bijdrage levert aan een samenleving en economie is het wenselijk maar dat is helaas niet de realiteit. En zodra mensen moeten inleveren aan welvaart zullen de genoemde partijenen alleen maar groter worden.
Wat een helder voorbeeld. Heel zinnig. Zou het misschien interessant kunnen zijn om in een Podcast eens met een specialist te spreken over de vraag of onze democratie wel genoeg checks en balances heeft ingebouwd om 'Amerikaanse praktijken' te voorkomen? En of betere bescherming van onze democratie geagendeerd zou moeten worden? Is best diep in de materie natuurlijk. Maar ik begin me dit onderhand wel zorgelijk af te vragen.
Hoi Stefan, bedankt voor je input. Altijd interessant om te lezen/luisteren wat je denkt. Helaas ben ik het vandaag niet met je eens. Wel dat democratie een keerzijde heeft en ten koste kan gaan van de minderheid. Daar lezen we al over bij de Franse filosoof Tocqueville wiens rijke familieleden onder de guillotine belandden na de Franse revolutie. Desondanks heeft hij met pijn in het hart levenslang zich hard gemaakt voor democratie. In jouw betoog hinkel je een beetje op twee benen: enerzijds dat de stem van het volk gehoord moet worden, anderzijds dat dit niet ten koste moet gaan van solidariteit. Dat die laatste waarde in het geding is, ben ik het ook mee eens, evenals veel andere Christelijke waarden zoals vergevingsgezindheid, rentmeesterschap, nederigheid, dienstbaarheid, trouw, geloof, hoop, eerlijkheid, vrede, geduld, zorg voor de ander, zelfbeheersing, dankbaarheid, reinheid, etc. Naar mijn idee staan alle Christelijke waarden onder druk (o.a. door social media, Amerikanisatie, consumentisme, individualisme, hedonisme, voorbeeldfiguren 'geen actieve herinnering' en ander gebrek aan moraal, postmodernisme, scientisme, constante stress/ 24/7 online, verheerlijking van de villain, succescultuur, straatcultuur, etc.).
Dat gezegd hebbende: ik geloof dat het populisme een sentiment raakt wat echt gevoeld wordt. Of dit nu ten alle tijden constructief is of niet, in een democratie zou het volk zijn stem allerminst gehoord moeten worden. Dat is er te weinig, terwijl de technologie dit wel zou toelaten. We zien wel een tegenovergestelde reactie: D66 die referenda juist afschaft (terwijl dit in '66 hun oprichtingsvisie was), verschillende stemmingen (avondklok, oekraine-verdrag) waarin de 2e kamer haar eigen besluit maakt ondanks de stem van het volk. Er is cynisme ontstaan over het stemmen op personen (die dan hopelijk voor 70% kiezen wat jij wil), en een grotere wens naar meer volks-input per onderwerp.
Daar moet wat mee gebeuren. Evenals hoe beschermen we Christelijke waarden, en ook hoe zorgen we dat democratie constructief blijft / hoe beschermen we minderheden tegen acuut-opwellende sentimenten. Echter dat maakt het stemmen op een uiterste of een zoals gesuggereerd 'minder democratische partij' niet minder legitiem. Sterker nog, het is kwalijker dat er nu binnen 'wel-democratische' partijen ook een 'bij voorbaat uitsluiten' populair wordt. Dít, gaat júíst in tegen democratisch gedachtegoed waarmee compromis en coalitievorming centraal staan. In mijn optiek moet dát dus verboden worden.
Beste Arie, met wat uit mijn artikel ben je het precies niet eens? Ik lees hier heel veel wat ik niet heb gezegd, bv over 'bij voorbaat uitsluiten' (wat dat ook moge betekenen). Maar als je het ergens niet mee eens bent, gaat dat -neem ik aan- over iets wat ik wel heb gezegd.
Je kunt en mag stemmen op wie of welke partij je wil. Het punt is echter; we moeten het uiteindelijk sámen doen. Met al onze verschillende achtergronden, denkbeelden en idealen. Alleen dan komen we echt verder. Misschien minder snel dan we willen, maar er worden dan wel stappen gezet. Wanneer je aan de macht komt en de geen oog hebt voor de ander, worden er per definitie niet sámen stappen gezet. Het zaait onvrede en uiteindelijk wordt een tegenreactie geoogst. De pendule komt keihard in je gezicht terug. Zeker als de partij die via de regels van het spel aan de macht kwam, de regels van het spel gaat veranderen om de ander te dwarsbomen of buitenspel te zetten.
Dus. Als je écht wil dat we als land verder komen, dat we pijnlijke dossiers oppakken en dat we onze toekomst waarborgen, zo is de boodschap, dan moeten we partijen en leiders aan de macht krijgen die oog hebben voor de ander en die óók meenemen.
Ik ben zeker een liefhebber van de rechtstaat en ik ben ook zeker geen democratist, naar dat betekent niet dat de politiek geen oog moet hebben voor de problemen van meerderheden. Immers het Democratie demos het volk is wel degelijk belangrijk. Verder is het de taak van politici om wetten te maken en aan te passen. Dingen zoals de grondwet veranderen daar mag je voor staan als politieke partij. Ook internationale verdragen aanpassen of vernieuwen mag je in mijn blik voor staan als politieke partij. Dat aanpassen moet wel zorgvuldig gebeuren met het beschermen van minderheden in het achterhoofd. De toets van Nederlandse Orde van Advocaten gaat er vanuit dat deze afgesproken regels niet veranderd mogen worden. Ik vindt deze interpretatie van alle wetten en verdragen die er zijn mag je niet veranderen. Wel zolang je hebt moet je aan houden. Laten we D66 rode punt nemen het procederen van asielzoekers in de regio waar ze vandaan komen. Dat is volgens die toets onrechtstatelijk, want het mag niet volgens een internationaal verdrag. Dat impliceert dus dat je verdrag will aanpassen. Wat ik dus wel zeker rechtstatelijk vindt. Sommige dingen gaan wel te ver als je bijvoorbeeld de Islam wil verbieden dan wordt het wel onrechtstatelijk, omdat vrijheid van godsdienst een onmisbaar kenmerk is van rechtstaat.
Beste Mathijs, waaruit leid je af dat ik beweer dat we 'geen oog moeten hebben voor de problemen van meerderheden'?
Zorgelijke berichten over het NOvA rapport!
Het blijkt politiek gekleurd en vol fouten te zitten…
Mirjam Bikker van de ChristenUnie en veel experts geven dit rapport zelfs een rode vlag 🚩
Citaat: “Je kunt je daarvoor bijvoorbeeld oriënteren op de toets van de Nederlandse Orde van Advocaten die alle verkiezingsprogramma’s beoordeelt op de mate waarin zij de rechtsstaat respecteren”
Het blijkt dat deze Orde de plank nogal subjectief misslaat en ook nogal vooringenomen is in haar toetsing.
Overigens is Pieter Omtzigt van het toneel verdwenen, maar de mede door hem populair gemaakte term ‘rechtsstaat’ heeft het overleeft. Weten we eigenlijk wat hij (wij?) daarmee bedoelde. Inmiddels is het verworden tot een kreet waarmee je je tegenstanders lekker mee om de oren kunt slaan.
Beste Rob, de term 'rechtsstaat' bestond lang voordat Pieter Omtzigt ten tonele kwam, en de term werd ook door jan en allemaal gebruikt, voordat hij hem gebruikte. Wat ermee bedoeld wordt, kun je lezen in mijn artikel.
Als overtuigd atheïst kom ik tot exact dezelfde conclusies, behalve dan het stukje:
"Onder democratisme gaapt een angstaanjagende levensbeschouwelijke leegte." "Hoe meer we seculariseren, hoe groter de groep democratisten zal worden."
Alsof atheïsme gelijk staat aan "een angstaanjagende levensbeschouwelijke leegte."
Atheïsme is ook een levensbeschouwing met een visie op de mens en de wereld. En ook vol met onbewezen aannames; wat dat betreft is atheïsme een geloof als alle andere.
Maar vanuit dat atheïsme kom ik dus ook tot dezelfde conclusie, dat democratisme dom verwerpelijk is.
Ik ben dat met je eens. Maar ik schreef toch niks over 'atheïsten'? Ik had het over 'levensbeschouwelijke leegte' en definieerde die als het verdwijnen van morele bronnen, die ik herleidde tot klassieke deugden, christelijke ethiek en verlichtingswaarden.
Secularisatie is veel meer dan het verdwijnen van georganiseerde religie. Zoals Hans Boutellier zegt: we zijn pas echt geseculariseerd als ook de vervangers van religie hun aantrekkingskracht hebben verloren.
Ik had hetzelfde. Ik ben best religieus, bewust, filosofisch en kunstzinnig, misschien wel innerlijk actiever en voller dan sommige gelovigen die naar een kerk gaan, maar niet verbonden aan een stroming of vaste overtuiging. En zo zijn er heel veel mensen in Nederland. Het verbaast me eigenlijk van Stefan, deze opmerking, want volgens mij weet hij dat heel goed. Hoewel ik me in "onder democratisme gaapt een angstaanjagende levensbeschouwelijke leegte." wel meer kan vinden dan in "hoe meer we seculariseren, hoe groter de groep democratisten zal worden."
Het gaat echt om het verschil tussen secularisatie (afwezigheid van georganiseerde religie) en levensbeschouwelijke leegte. Tegelijk bestaat mijn eigen religieuze leven natuurlijk wel dánkzij de georganiseerde religies die er al zijn. Maar ook dankzij de Oude Grieken en de minder centraal georganiseerde religies die er voor het Christendom waren. Ik denk dat het sowieso in de mens zit om te zoeken naar zingeving en betekenisgeving (en een beetje controle over de weergoden ;) En ik geloof dat daar religie uit voortkomt, niet andersom. Maar dat zal voor een gelovig Christen waarschijnlijk anders zijn.
Ik snap dat die opmerking over secularisatie verwarring kan oproepen. Twee dingen daarover:
1. Wie secularisatie beperkt tot het afbrokkelen van georganiseerde religie moet niet te snel denken dat dit geen gevolgen heeft voor ongeorganiseerde religie. Elk rapport over religie in NL laat zien dat georganiseerde en ongeorganiseerde religie samen opgaan, blinken en verzinken.
2. In dit artikel gebruik ik het losjes, zoals uit het verband blijkt. Meer zoals Hans Boutellier het ooit gebruikte: secularisatie is pas echt voltooid wanneer ook alle vervangers van religie het loodje hebben gelegd. Denk aan socialisme, humanisme enz.
1. Interessant. Kan me er veel bij voorstellen. Goed om beter te beseffen, dank Stefan.
2. Klopt. Ik triggerde te veel op die ene zin.
Ik maakte sowieso in mijn denken te weinig onderscheid tussen leegte van politieke ideeën en leegte van mensen in hun persoonlijk leven, ook al hangt dat deels samen natuurlijk, maar ik denk lang niet helemaal.
Ik zie dat mensen die meer of minder naar extreem rechts neigen zeker ook (traditionele) waarden hebben. Soms overlappend, soms lijken ze het anders te vertalen en prioriteren. En bezig zijn met zingeving voorbij de politieke 'religie'. Maar dat is complex. Ken jij onderzoeken die daarover gaan? Er wordt vaak gezegd dat we in de kern universele basiswaarden hebben. Maar is dat echt zo? Ik heb het idee dat het kan helpen om de fundamentele verschillen en overeenkomsten helderder te krijgen. Nog los van de vraag in hoeverre het naleven ervan een kwestie is van willen of kunnen (nog complexer).
Belangrijker is misschien dat te veel mensen niet lijken te doorzien dat extreemrechtse politici ook bepaalde waarden misbruiken om aan macht te komen, en ze (vermoed ik) overboord gooien zodra ze ze niet meer nodig hebben. Dat die waarden niet oprecht zijn. En dat ze bepaalde doelen verbergen. Maar dat denken veel van die mensen juist over midden- en linkse partijen, dus tja, wie ziet het juist?
Er speelt zóveel mee, het is zooooo complex.
Maar Stefan, wie mág uiteindelijk, in al onze diversiteit, bepalen wat de juiste bronnen zijn om onze bestuurlijke basiswaarden en grondrechten op te baseren? Dat is een oprechte vraag in mijzelf en ik ben benieuwd naar jouw antwoord.
https://www.nporadio1.nl/podcasts/de-ongelooflijke-podcast/109283/198-angs%20%20t-idealisme-en-nihilisme-met-tim-hofman-en-stefan-paas :)
Humanist ook wellicht?
Wellicht, maar in het humanisme heb ik me onvoldoende verdiept om dat te kunnen zeggen.
1. Is privacy van criminelen zoals Taghi dan belangrijker dan de veiligheid van journalisten?
2. En zijn de rechten van statushouders dan belangrijker dan de rechten van Nederlanders die al meer dan 10 jaar wachten op een huurwoning?
Niet in dit essay zelf, maar wel in de link naar het NOvA rapport.
Daar worden deze zaken wel besproken.
De SGP krijgt net zoveel rode vlaggen als de BBB (13x) en 1 minder dan JA21, en 4 meer dan de VVD.
Oftewel, de partijen die graag veranderingen willen krijgen een rood label als onrechtstatelijk. En de linkse partijen willen geen of veel minder veranderingen in huidig beleid en zijn blijkbaar daardoor niet-onrechtstatelijk.
Bizar kort door de bocht en slechte conclusies!
Ook een partij als FvD streeft naar veranderingen w.o. een Nexit en daarmee naar het opzeggen van het EVRM en tevens het VN-vluchtelingenverdrag. Als men dergelijke voorstellen er doorheen krijgt is dat wellicht naar de letter gesproken niet “anti-rechtstatelijk” maar wat mij betreft wel zeer onwenselijk.
Beste MvdDeen, alle partijen willen graag veranderingen, dat is niet het punt van discussie. Wel een punt van discussie is of je bij die veranderingen rekening moet houden met grondrechten, verdragen en algemeen belang. Daarover gaat mijn artikel.
De NOvA schijnt zelf politiek links gekleurd te zijn, zie bv vandaag bij Nieuws van de dag en BNAir interview met o.a. Yesilgöz
(p.s. ik ben geen PVV of FVD of VVD stemmer, maar vind de uitspraken ondertussen wel erg dubieus van de advocatenorde NOvA… én ik ben normaliter zeker voor het volgen van de rechtstaat, maar als wetenschapper ook zeer kritisch.. )
De NOVA “schijnt” ….. misschien is de NOVA niet datgene wat het op het eerste gezicht lijkt of schijnt?
Het NOvA rapport
… blijkt bij nader inzien inderdaad politiek links gekleurd. Bovendien staan er zelfs telfouten in, hebben ze zelf toegegeven. Zorgelijk rapport voor onze democratie, aangezien ze neutraal en objectief horen te zijn.
Bovendien, als een politieke partij veranderingen wil bewerkstelligen in de bestaande wetten op een rechtsstatelijke manier, dan is dat vanzelfsprekend niet anti-democratisch, maar het wordt wel als dusdanig bestempeld.
Tot zover mijn kritische bijdrage ✅
Voor geen van beide punten wordt gepleit in dit essay. Wel worden journalisten die onderbouwd kritisch zijn op PVV, FVD en BBB vaak weggezet als verspreiders van nepnieuws.
En andersom ook…
Vandaar beter zelf kritisch zijn en goed verdiepen in alle verschillende standpunten, dan blindelings zomaar journalisten volgen (het is bovendien geen beschermd beroep, iedereen kan zichzelf journalist noemen)
De meerderheid van Nederland rookt niet meer
Beste Stefan,
Wat zet je hier een goed onderbouwd en stevig verhaal neer . Met een bus als metafoor . Het is ronduit verbijsterend hoe gemakkelijk de politiek de rechtsstaat diskwalificeert en adviezen negeert . Het is nu vooral te hopen dat de bus op de weg blijft en niet uit de bocht vliegt .
De volledig onrealistische metafoor (een stropop) geeft al aan dat een opportunistisch stuk gaat volgen. Als je een bus vult met 50 willekeurige Nederlanders, zijn daar nooit 45 rokers bij, maximaal 10. En door te kiezen voor het voorbeeld van roken, wat de meeste mensen schadelijk en vies vinden (zelfs veel rokers geven aan een rookverbod in de horeca te steunen), denkt Stefan de lezer mee te krijgen in wat volgt. Probeer de groepen uit de metafoor eens te vervangen door wat minder vergezochte groepen:
-45 vegetarische passagiers eisen dat de overige 5 ook geen vleeswaren op hun brood consumeren tijdens de rit.
-45 niet-rokers weigeren tijdens de plaspauze de 5 rokers een sigaretje te laten roken, want dan stinken hun kleren zo.
-45 gevaccineerden eisen dat de 5 ongevaccineerden niet met de bus mee mogen.
In deze gevallen wegen de belangen van de meerderheid ook zwaarder dan de belangen van de minderheid en ze zijn een stuk realistischer. En ik denk dat een groot deel van de Nederlanders het terecht zal vinden.
Dat in een rechtstaat de belangen van de minderheden worden beschermd, en dat dat soms spanning geeft met de mening van de meerderheid (democratie), is een bekend gegeven. Daar hebben we geen nieuwe termen, zoals democtatisme voor nodig. En de manier om daarmee om te gaan is ook al bekend, namelijk campagne voeren, debatteren en overtuigen. En als je daarmee niet een meerderheid weet te overtuigen, moet je het beter, harder of anders proberen. Er is namelijk geen alternatief. Zogenaamde waarborgen, zoals internationale verdragen, grondrechten en dergelijke, zijn namelijk alleen van kracht als ze door de samenleving worden gedragen. De gruwelijkste dictaturen kunnen de mooiste grondwetten hebben en zich aan alle internationale verdragen hebben verbonden, maar als de daadwerkelijke machthebbers zich daar niet aan storen, zijn ze niets waard. Daarom moeten deze documenten onderdeel blijven van het maatschappelijk debat. Wie zich afvraagt of het Vluchtelingenverdrag uit begin jaren '50, geschreven in de toenmalige geopolitieke realiteit, nu nog wel de juiste maatstaf bied voor het vluchtelingenvraagstuk, is niet perse anti-rechtstatelijk bezig. Een maatschappelijk debat frustreren door te wijzen op een gedateerd verdrag en alles wat daar niet mee in lijn is, wegzetten als xenofoob of populistisch is wel anti-democratisch.
Beste Paul, het artikel gaat over de vraag naar de verhouding tussen de wil van de meerderheid enerzijds en rechtsstatelijke waarborgen (grondrechten, verdragen, algemeen belang) anderzijds. Je mag voor 'rokers' voor mijn part 'marsmannetjes' invullen, maar daar wordt het verhaal niet anders van.
Dat klopt en het staat er wat feller dan ik het bedoelde, excuses daarvoor. Maar wegens het onrealistische gehalte van de metafoor, krijg ik het idee dat ik als lezer een bepaalde kant op wordt geduwd. In jouw voorbeeld is het erg onredelijk dat het belang van de meerderheid prevaleert boven dat van de minderheid, maar dat is het in werkelijkheid vaak niet. Om bij roken te blijven: het belang van de niet-rokende meerderheid heeft ertoe geleid dat alle horeca rookvrij is, ook al is een klein deel van de bevolking daar niet blij mee.
We hebben in de politiek het probleem dat in veel dossiers waar in Nederland verdeeldheid over is, de regering is gebonden door Europese of internationale verdragen. Stikstof, milieu, migratie, defensie, om maar een paar te noemen. Het is goed dat deze verdragen de kwetsbare minderheden en het algemeen belang beschermen tegen de politieke waan van de dag, maar het zou niet zo moeten zijn dat veranderende omstandigheden of nieuwe inzichten nooit tot aanpassing of in een extreem geval opzegging van dit soort verdragen zouden kunnen leiden. Onze eigen Grondwet kan worden aangepast als daar duurzaam voldoende draagvlak voor is, dus waarom zouden we het principieel onaanvaardbaar vinden om onze mening te veranderen ten opzichten van Europese of internationale verdragen? Het wegzetten van elk initiatief op dit vlak als 'onrechtstatelijk' is niet eerlijk.
Roken is gewoon een voorbeeld om duidelijk te maken dat je in de rechtsstaat altijd een afweging moet maken tussen de wil van de meerderheid en de impact die dit heeft op de grondrechten van medeburgers, op het algemeen belang en op verplichtingen die we zijn aangegaan als land. Het illustreert waarom democratie gevaarlijk en ondemocratisch is. Welk voorbeeld je neemt, is niet zo relevant. Het punt is dat de wil van de meerderheid niet altijd kan worden uitgevoerd in een democratie.
Voor het aanpassen van de Grondwet of het wijzigen van internationale verdragen bestaan procedures. Een partij die zich daaraan wil houden is niet onrechtsstatelijk. Maar dat is heel wat anders dan beweren dat de meerderheid gewoon z'n zin moet krijgen.
Ik ben even zo brutaal om aan te vullen. Wat redelijk of onredelijk is, daarover kunnen meningen verschillen. En dat doen ze ook vaak. Juist om die meningsverschillen over redelijkheid, goed en kwaad, te reguleren, hebben we de democratie, volgens mij. Recht doend aan de meerderheid, en met ruimte voor de minderheden. Blijft in de praktijk een steeds wisselend spanningsveld, het belang van de meerderheid afwegen tegen dat van de minderheden, en dat uitonderhandelen. Dat kan ook de democratie niet perfect. Daar zullen we mee moeten leven. Maar de kern van het artikel is volgens mij dat democratisme, dus altijd automatisch de mening van de meerderheid laten gelden, sowieso meer, en te veel, nadelen heeft.
Bovendien gaat het niet alleen om minderheden, maar ook om aantallen die dichter bij elkaar kunnen liggen, zoals in de meeste verkiezingsuitslagen. Dat een partij de grootste is, maakt deze nog niet tot een meerderheid van Nederland.
Het is een mooi betoog, het was sterker geweest, als je ook extreem links activisme aan de kaak stelt. Doorlopende rechtszaken van MOB maken overlegsituaties over hoe we het natuur/cultuur vraagstuk oplossen, onmogelijk. De uitingen van Harry Petit en andere Palestijnse activisten maken ook gesprek en waardering van verschillende standpunten onmogelijk.
Ik ben geschokt dat overvallers van varkenshouderijen als dierenrechtactivisten worden vrijgesproken. Het lijkt er soms op dat links democratisme gefaciliteerd wordt door de overheid.
Beste René, het artikel gaat niet over 'activisme'. Het gaat over partijen die de wil van meerderheid voorrang geven boven de rechtsstaat. Er zijn vier partijen waarvan de achterban dit in meerderheid wil, en die zitten allemaal op uiterst rechts. Zo stond het ook in het artikel.
Enige wat ik.zou willen adviseren... als je een Christen bent, stem SGP, Jezus was geen Terrorisme aanhanger zoals ze bij de CU en EO wel zijn. Prettige dag verder.
Dag Stefan, mooi betoog, maar ms mist er ook wat in je analyse? Je kunt ook domweg goede argumenten hebben om het niet eens te zijn met bijvoorbeeld de Raad v State inzake de voorrangsregels voor statushouders bij huurwoningen. Vraag het Josse de Voogd zondag als je 'm spreekt. Niet direct ondemocratisch. Benieuwd hoe je hier naar kijkt.
Beste Benjamin, dat partijen goede argumenten kunnen hebben om veranderingen te willen, is niet het punt van het artikel. Niemand zal dat bestrijden. Maar bij 'goede argumenten' hoort in een democratie ook een goede verantwoording hoe men met deze veranderingen denkt de rechtsstaat heel te houden.
Stel we zitten met 50 man in die bus en er zijn twee ernstige reuma patiënten die plat moeten liggen en zware pijn lijden bij ieder hobbeltje in de weg. En stel er liggen twee wegen naast elkaar een kaarsrechte doodsaaie asfaltweg en een hobbelig landweggetje dat meandert door een prachtig natuur gebied. We gaan stemmen en de meerderheid ziet het belang van de reuma patiënten we gaan voor de rechte saaie weg, mooi. Net als bij de rokers moet het kortzichtige genot maar even wijken voor een serieuzer probleem van een minderheid. De reis gaat door en nadert de top van een heuvel. Op het moment dat we over de top heen zijn ontdekt de chauffeur plotseling dat de remmen niet goed werken. De bus gaat in een versnellend tempo naar beneden. De chauffeur ziet dat de rechte asfaltweg onderaan de heuvel vlak voor een brede rivier een scherpe bocht maakt ook ziet hij dat er nog een afslag is naar het hobbelige landweggetje. Hij schreeuwt naar de passagiers “wat moet ik doen? Er is een kleine kans dat we de bocht overleven en niet te water gaan, maar als ik hier de afslag neem weet ik vrijwel zeker dat de bus zal afremmen, maar ik weet niet hoe het met de reuma patiënten zal zijn dan.” Iedereen roept terug “neem de afslag! Nu!”. Is hier sprake van democratisme? Of noodzaakt de ernst van de zaak dat een minderheid slachtoffer wordt van een luidruchtige meerderheid?
Beste Arnold, je doelt hier op een crisis van leven en dood. Dan kom je terecht in de sfeer van noodwetgeving, krijgsrecht, e.d. Maar dat is niet de normale gang van zaken, gelukkig maar.
Dank je wel voor dit interessante artikel. 🙂
Wat een werkelijk onrealistisch stompzinnig verhaal.
Als nazaat van een Thorbeckeriaan weet ik maar al te goed wat een vrije democratische rechtstaat inhoudt. Deze houdt juist rekening met de minderheden en zwakkeren in een samenleving. De door u genoemde partijen zijn deels tot stand gekomen doordat mensen zich niet langer gehoord voelen. Deze groep wegzetten als rechts extremisten werkt juist polariserend.
Een affectieve polarisatie.
Inmiddels zijn diverse innovatieve ondernemers en hoog opgeleide academici vertrokken uit Nederland.
Iets dat onwenselijk is voor ons land. Migratie wordt mede als oorzaak genoemd. Zolang migratie een positieve bijdrage levert aan een samenleving en economie is het wenselijk maar dat is helaas niet de realiteit. En zodra mensen moeten inleveren aan welvaart zullen de genoemde partijenen alleen maar groter worden.