Shakespeare was in al zijn toneelstukken op zoek naar deze urgente vraag
Hamlet, Othello en de zoektocht naar de waarheid
Freud noemde hem ‘de grootste dichter aller tijden’. Hij inspireerde schrijvers, liet een blijvende indruk achter op de westerse filosofie, en verpakte zelfs grote theologische vragen in zijn stukken. De Engelse schrijver William Shakespeare heeft veel invloed gehad, kunnen we wel zeggen.
Maar in zijn toneelstukken keert steeds één vraag terug, een vraag die hem zijn hele leven bleef achtervolgen — en die vandaag misschien wel urgenter is dan ooit: hoe weet je dat wat je weet, waar is?
Venus en Adonis
Maar eerst: een korte biografie. Want Shakespeare (1564 - 1616) was een geboren verhalenverteller, en dit talent werd al vroeg in zijn carrière ontdekt. Hij verhuisde als 28-jarige naar Londen om het daar te gaan maken als toneelspeler en schrijver, en slechts een jaar later werd een van zijn eerste gedichten, Venus en Adonis, al een ware bestseller. Met een mix van klassieke en erotische motieven wist het gedicht de Engelse elite te betoveren en bezorgde het Shakespeare binnen korte tijd ongekende faam.
Deze populariteit gaf hem al vroeg in zijn carrière de creatieve vrijheid om veel toneelstukken te schrijven. Wat hij ook schreef – tragedies als King Lear of komedies als A Midsummer Night’s Dream – zijn stukken werden overal vertoond. In kleine theaters stond iedereen, van arm tot rijk, samengepakt om zich te vergapen aan de fantastische decors en weelderige kostuums van de acteurs. En ja, in die tijd waren het alleen nog acteurs, want alleen mannen mochten professioneel toneel spelen. De vrouwenrollen werden ook gespeeld door mannen.
In zijn leven heeft Shakespeare veel geschreven: 38 toneelstukken, 154 sonnetten en een aantal langere gedichten. Een gigantisch oeuvre, ook gezien de complexiteit van zijn stukken. Shakespeare werd in zijn tijd al geroemd vanwege zijn vermogen om de menselijke natuur te doorgronden. Dit zien we ook terug in zijn toneelstukken: Shakespeare beschouwde theater als een spiegel die de natuur van de mens kan reflecteren, en probeerde zo de complexe emoties, motivaties en zwakheden van mensen inzichtelijk te maken voor het publiek.
De belangrijkste vraag
Theater werd voor Shakespeare een middel om zijn eigen existentiële vragen te onderzoeken. Volgens Shakespeare-deskundige en anglist Kristine Johanson (Universiteit van Amsterdam) gebruikte hij het toneel om deze vragen op uiteenlopende manieren te verkennen en ermee te experimenteren. “In zijn stukken laat Shakespeare zijn personages verschillende standpunten verkennen en tegen elkaar afwegen”, aldus Johanson.
Maar, als je dit allemaal afpelt, komt er volgens Johanson één belangrijke vraag bovendrijven die Shakespeare in al zijn stukken probeerde te beantwoorden. Eén vraag die hem voortdurend bezighield: ‘How do I know what I know?’ Hoe weet ik wat ik weet? Of: hoe weet ik dat wat ik weet, waar is?
En daarin was Shakespeare niet de enige. Hij was een kind van zijn tijd, zegt Johanson. “Het was een periode van enorme maatschappelijke bewegingen: het humanisme, de Renaissance, wetenschappelijke ontdekkingen en religieuze verschuivingen. Mensen begonnen vragen te stellen. Vragen over wat echt is en wat juist is.”
En, vult ze aan, die vragen ontstonden door de grote wetenschappelijke ontdekkingen die ons wereldbeeld op zijn kop zetten. Koloniale expansie, botsende theorieën over het menselijk lichaam en ziekte, baanbrekende inzichten over het zonnestelsel – al deze ontwikkelingen maakten mensen zich juist meer bewust van hun onzekerheid en ‘niet-weten’. Dat wakkerde de honger naar kennis en waarheid ook bij Shakespeare aan.
“I am not what I am”
In twee van Shakespeares bekendste tragedies, Hamlet en Othello, zien we hoe personages voortdurend worstelen met de vraag wat waar is. In het tragische Othello zien we bijvoorbeeld hoe Othello, een Moorse generaal in dienst van Venetië, het slachtoffer wordt van zijn jaloerse luitenant Iago. Deze weet hem te overtuigen dat zijn vrouw ontrouw is, waardoor Othello uiteindelijk zijn eigen leven en dat van zijn vrouw verwoest.
Volgens Johanson zien we in Othello een goed voorbeeld van hoe Shakespeare bepaalde technieken gebruikt om te laten zien dat je niet op je eigen inzicht kunt vertrouwen. Een van die technieken is dramatic irony: wat betekent dat het publiek meer weet dan de personages zelf. De antagonist Iago vertelt aan het publiek precies hoe hij de waarheid zal verdraaien: “I am not what I am.”
De uitspraak van Iago, “I am not what I am,” wordt vaak geïnterpreteerd als een bewuste omkering van Gods uitspraak tot Mozes in Exodus 3:14, waar God zegt: “I am that I am”. Door die zin te verdraaien, plaatst Iago zichzelf als het ware tegenover God – een soort theologische rebellie. Waar God de volledige waarheid representeert, laat Iago het tegenovergestelde zien: de leugen. Volgens Johanson schuilt daarin iets tragisch: “Wij weten dat hij liegt, maar Othello weet dat niet. Wij zien dus hoe Othello, stap voor stap, ten onder gaat aan valse kennis en wat hij denkt te weten.”
Existentiële twijfel
In Shakespeares zoektocht naar de waarheid zien we ook de invloed van de theologische discussies van die tijd. In de 17e eeuw waren er flinke spanningen tussen katholieken en protestanten en er werd hevig gedebatteerd over de vraag wat de beste manier was om tot God te komen.
Wat Shakespeare exact dacht over God weten we niet precies, erkent Kristine Johanson. Toch ziet ze wel dat de dood van zijn zoon en zijn vader blijvende impact op hem hebben gehad, en dat deze gebeurtenissen ook zijn stukken hebben gekleurd. Zo zien we een diepe existentiële twijfel terug in het stuk Hamlet, waar de beroemde zinnen worden gesproken: “To be or not be – that is the question!” Hamlet worstelt hier met de zinloosheid van het bestaan en hij vraagt zich af of het beter is om te leven of om te sterven.
Het vermogen van Shakespeare om die vragen tot op het bot te ontleden ziet Johanson als een van de redenen waarom Shakespeare vandaag de dag nog zó ontzettend urgent is. “Juist in een tijd van AI en deepfakes zouden we ons af moeten vragen: hoe weet ik dat ik weet? Dat is geen makkelijke vraag, want het is heel moeilijk te achterhalen wat de waarheid is. Maar het hangt heel vaak samen met het kennen van onszelf, en daar kan Shakespeare ons heel goed bij helpen.”
De Ongelooflijke gaat weer live! Maandagavond 8 december zijn we in de Goudse Schouwburg. Zien we je daar? Bestel tickets via eo.nl/ongelooflijke
Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang twee keer per week een nieuw artikel in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.