Jaarlijks verdringen miljoenen toeristen zich in de Galleria dell’Accademia in Florence om oog in oog te staan met een marmeren reus: de David van Michelangelo. Het beeld is het ultieme icoon van de stad geworden en een pronkstuk van de hoogrenaissance. Maar achter het monumentale beeld gaat een onstuimig verhaal schuil, over hoe Michelangelo een meesterwerk maakte uit een onmogelijk blok marmer.
Een gehavend blok marmer
Decennialang lag een marmeren blok verlaten in de werkplaats van de nieuwe kathedraal van Florence. Het gigantische blok van bijna zes meter hoog, dat bekend kwam te staan als il gigante (de reus), was een waar struikelblok gebleken. Al in 1408 had de bouwcommissie van de kerk opdracht gegeven om een reeks van twaalf Bijbelse figuren te maken die de steunberen van de kathedraal zouden sieren, onder wie David. Maar keer op keer liep het project spaak.
Eerdere beelden bleken te klein, waardoor men op zoek ging naar een groter stuk marmer voor de David. Dit werd gevonden in de groeven van Carrara, maar de reis van dit kolossale blok was op zichzelf al een onderneming. Ruim twee jaar werd erover gedaan om het naar Florence te vervoeren, waarbij het marmer bovendien beschadigde. Het enorme blok bleek alleen zo uitdagend, dat de ingehuurde beeldhouwers zich erop stukbeten. Wat overbleef was een dun stuk, half-gebeiteld marmer, waarvan men nauwelijks verwachtte dat het ooit nog een voltooid standbeeld zou worden. Tot 1501, toen de commissie het lot van het gehavende en onvoltooide blok in de handen legde van een 26-jarige: Michelangelo Buonarroti. In het contract werd de staat van het blok vermeld: male abbozzatum, slecht uitgehakt.
Michelangelo was bij zijn terugkomst in Florence al een gevestigde naam, zijn successen in Rome, waaronder de beroemde Pietà (1498-1499), zullen de Florentijnen hebben aangemoedigd hem dit project toe te vertrouwen. Vrijwel direct liet Michelangelo in zijn open werkplaats een muur rond het blok optrekken en later ook een dak bouwen. Dit deed hij om in het geheim te kunnen werken, beschermd tegen de nieuwsgierige blikken van rivalen en de invloeden van het weer. Met uitzonderlijke vaardigheid en doorzettingskracht voltooide Michelangelo in 1504 wat anderen niet konden volbrengen. Uit het onmogelijke stuk marmer was een reus van meer dan 5 meter en 5000 kilo geboren.
Verrassend genoeg werd besloten om het Davidbeeld een andere plaats te geven dan de kathedraal: de ingang van de Palazzo della Signoria, het Florentijnse ‘stadhuis’. Mogelijk omdat het beeld te massief was om bij de pilaren van de kathedraal te plaatsen, maar de verhuizing had ook duidelijke politieke motieven. In zijn nieuwe positie stond het beeld namelijk als een ‘poortwachter’ voor het stadhuis, die de toegang tot de regering moest bewaken. Deze keuze veranderde de David van een religieus figuur in een verzetssymbool voor de hernieuwde Florentijnse Republiek, die de machtige Medici-familie had afgeschud. Vanaf 1434 had deze familie de facto de macht in Florence, maar na een reeks vernederende concessies aan het Franse leger was leider Piero de’ Medici door een woedend Florence verdreven.
Details in het werk
Michelangelo’s compositie was om meerdere redenen ongebruikelijk. Zo ontbreekt op het reusachtige beeld, Davids tegenstander Goliath. In eerdere renaissancewerken over David werd het afgehakte hoofd van Goliath en diens zwaard vrijwel altijd afgebeeld. Ook de vermeende slinger in Davids hand is door Michelangelo bijna niet zichtbaar gemaakt. Traditioneel wordt daarom aangenomen dat Michelangelo David afbeeldde op het moment vóór zijn gevecht met Goliath. De gefronste blik van David doet echter anders vermoeden, vanwege het zelfvertrouwen dat hij volgens het Bijbelse verhaal voorafgaand aan de confrontatie met Goliath had.
Michelangelo lijkt dan ook bewust onduidelijkheid te hebben gecreëerd, waarmee hij de toeschouwer dwingt om verder te kijken dan alleen het Bijbelse verhaal. Zijn keuze om Goliath weg te laten en een ongebruikelijke blik te beitelen, maakt het beeld meerduidig. Zo is het beeld ook geïnterpreteerd als de Griekse held Hercules of Adam. Hercules werd in die tijd beschreven als een tiranverdrijver, waardoor de status van het beeld als verzetssymbool werd versterkt.
Ook de statische pose werd door tijdgenoten als niet-eigentijds beschouwd. De kunstenaars Leonardo da Vinci en Rafaël ‘corrigeerden’ in schetsen gebaseerd op Michelangelo’s David, de houding door meer draaiing en vollere spieren te tekenen. Omdat Michelangelo’s vroegere beeldhouwwerken dynamischer waren, is de stijfheid van het Davidbeeld mogelijk een direct gevolg van de halve compositie die door de eerdere beeldhouwers al in het marmer was gebeiteld. Wellicht wilde Michelangelo David wel in een actievere pose laten zien, maar hij had simpelweg de beperking dat hij moest werken met het marmer dat er was.
Opvallend groot is de rechterhand van David, een mogelijke echo uit de middeleeuwen. In deze periode werd de naam David namelijk door Hiëronymus vertaald als ‘sterke hand’ (fortis manu) en werd de rechterhelft van het lichaam sterker verondersteld. Anderen wijzen op de Bijbelse psalmen, waar God David bij de rechterhand neemt.
De naaktheid van David is een van zijn meest besproken kenmerken. Vrijwel direct na de plaatsing van het beeld werd een koperen gordel gemaakt, om de genitaliën te bedekken. Deze toevoeging was niet alleen uit fatsoen, maar versterkte ook de meerduidigheid van het beeld. De bladerkrans riep sterke associaties op met afbeeldingen van Adam, die vaak op een vergelijkbare manier werd afgebeeld.
Ook bij de talloze replica’s van het Davidbeeld zorgden de genitaliën voor opschudding. In het Londense Victoria and Albert Museum werd een speciaal vijgenblad gemaakt voor de Davidreplica, dat werd voorgehangen als de koninklijke familie op bezoek kwam. Volgens anekdotische informatie werd het blad in de 19e eeuw gemaakt toen koningin Victoria erg geschokt was door de naaktheid van het beeld.
Een symbool van verzet
Vanaf het moment dat hij het licht zag, stuitte de David van Michelangelo dan ook op zowel lof als verzet. Al tijdens de verhuizing naar het stadhuis werd hij met stenen bekogeld, vermoedelijk door aanhangers van de verdreven Medici-familie. Later brak zijn arm tijdens een opstand, en in 1991 sloeg een man zelfs een teen van de linkervoet af. Het beeld viel ook niet volledig in de smaak bij vakgenoten van Michelangelo, zoals Rafaël en Da Vinci, al had men bewondering voor hoe Michelangelo met dit ongeschikte blok marmer had gewerkt. Tot diep in de 19e eeuw werd het beeld nauwelijks genoemd in reisgidsen over Florence.
Toch groeide het Davidbeeld in de loop van de 20e eeuw uit tot het icoon dat hij nu is: een verplichte halte voor miljoenen bezoekers en een blijvende inspiratiebron voor kunstenaars. De David werd bovendien opnieuw een symbool van de overwinning op tirannie, doordat na de Tweede Wereldoorlog historici parallellen trokken tussen het geallieerde verzet en de Florentijnse Republiek. Wat begon als een afgedankt blok marmer werd onder Michelangelo’s hand een van de bekendste beeldhouwwerken uit de wereldgeschiedenis. Niet langer slechts een Bijbelse held, maar een universeel symbool van verzet.
Literatuurverwijzing:
Paoletti, J. T. (2015). Michelangelo’s David: Florentine History and Civic Identity. Cambridge: Cambridge University Press.
Sam Anderson (17 augustus 2016). David’s Ankles: How Imperfections Could Bring Down the World’s Most Perfect Statue. The New York Times
Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang twee keer per week een nieuw artikel in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.
Super leuk om te lezen! Ik heb ooit ook is begrepen dat de plaatsing van het beeld te maken had met de kijkrichting van de David. De blik zou in de richting van Rome staan.
Best apart dat dit bericht in mijn feed terecht komt, twee dagen nadat ik oog in oog stond met de David in Florence. Inderdaad indrukwekkend om te zien. In dezelfde zaal staat een aantal onvoltooide beelden van Michelangelo, de ‘gevangenen’. Je kunt daar goed zien hoe hij met hamer en beitels het overtollige materiaal heeft weggehakt.