Hoe een van de grootste denkers God ontmoette

Het geheime briefje van Blaise Pascal

Wiskundige, natuurkundige, filosoof, uitvinder, verkeerskundige, satiricus, stijlicoon, theoloog, schrijver. Het cv en de nalatenschap van Blaise Pascal is er een van ongeëvenaarde proporties. Zijn inzichten vormen tot op de dag van vandaag een fundament van wetenschap en techniek. Toch bleef deze briljante geest zoeken naar iets buiten het bereik van formules en bewijzen: zingeving, voldoening, God. Tot een allesbepalende extatische nacht, die zijn leven op de kop gooide. Pascal beschreef het roerend op een briefje, dat pas na zijn dood werd gevonden.

‘De man die de moderne wereld maakte’

Blaise Pascal (1623-1662) werd geboren in Clermont, Frankrijk. Zijn moeder stierf toen hij peuter was, waarna zijn vader besloot Blaise en zijn twee zussen thuis te onderwijzen. De jonge Pascal toonde een buitengewoon intellectueel vermogen. Zo zou hij op zijn twaalfde een eigen bewijs voor de euclidische meetkunde hebben gevonden.

In de jaren die volgden groeide Pascal uit tot een baanbrekende wetenschapper. De Britse theoloog Graham Tomlin, die op het gedachtegoed van Pascal promoveerde, betitelt Blaise Pascal als ‘the man who made the modern world’. Zo maakte Pascal als twintiger een van de eerste mechanische rekenmachines: de Pascaline. De rekenmachine wordt gezien als een van de vroegste voorlopers van de moderne computer. Daarnaast – houd je vast – legde Pascal de basis voor de kansrekening (waarschijnlijkheidstheorie), als ook (mede) voor de integraalrekening, voerde hij een van de allereerste experimenten uit naar het bestaan van het vacuüm, en toonde hij aan dat lucht gewicht had. De eenheid ‘Pascal’ voor druk, doet ons daar nog aan herinneren.

Carrosses à cinq sols

Niet alleen in de exacte wetenschap baarde Pascal opzien. Zo bedacht hij het eerste openbaar vervoersysteem ter wereld. Deze carrosses à cinq sols bestond uit een reeks koetsen die op vaste routes in Parijs reed en stopte langs verschillende punten. Pascal was tevens een waar stijlicoon, omdat hij als een van de eersten (voor zover bekend) een horloge om zijn pols droeg. Onder het pseudoniem Louis de Montalte schreef Pascal bovendien een van de beroemdste Franse satirische werken: Les Provinciales, over een hoogoplopende controverse in de kerk. Op bevel van koning Lodewijk XIV belandde het werk op de brandstapel.

De nacht van vuur

Ondanks zijn genialiteit, kampte Pascal met de existentiële vragen van het bestaan. Dit kwam mede doordat hij in zwakke gezondheid verkeerde. Pascal zou volgens zijn zus in zijn volwassen leven geen dag zonder pijn hebben geleefd. Eten kon hij alleen vloeibaar en druppelsgewijs verdragen. Ook worstelde hij met zijn katholieke geloof. Na een periode van toewijding aan God binnen het relatief strikte jansenisme, volgde wat biografen Pascals période mondaine (wereldse periode) noemen, waarin hij zich focuste op de wetenschap en zijn geloof verzwakte.

Pascals innerlijke onrust kwam tot een kookpunt in november 1654. Veelvuldig klaagde hij in deze maand bij zijn zus over gevoelens van ontevredenheid, schuld en het missen van een levensdoel. Op de rand van wanhoop, werd Pascals zoektocht beantwoord tijdens een koude (of juist hete) nacht in Parijs:

“Jaar van genade 1654.
Maandag, 23 november, dag van Sint-Clemens […]
Van ongeveer half elf ‘s avonds tot half een ‘s nachts

Vuur.
God van Abraham, God van Isaak, God van Jacob, niet van de filosofen en geleerden. Zekerheid, zekerheid; gevoel, vreugde, vrede.
God van Jezus Christus. […]
De wereld en alles vergetend, behalve God. Hij is enkel te vinden langs de wegen van het evangelie. Grootsheid van de menselijke ziel. […]
Vreugde, vreugde, vreugde, tranen van vreugde. Ik verwijderde me van hem: Mijn God, zult Gij mij verlaten? Moge ik niet voor eeuwig van Hem gescheiden worden.
Jezus Christus… Jezus Christus… [...]
Zoete, volkomen overgave. [...]”

– Blaise Pascal

Pascal had God ontmoet. Niet de God van de filosofen, maar de Bijbelse God. Een moment zo krachtig, dat hij na deze ‘nacht van vuur’ zijn glansrijke wetenschappelijke carrière opgaf om zijn leven bijna uitsluitend te wijden aan God en het schrijven religieuze teksten. En een moment zo persoonlijk, dat hij het briefje waar hij deze godservaring op beschreef geheimhield. Pas na Pascals dood – hij stierf op slechts 39-jarige leeftijd – werd het briefje per toeval door een bediende gevonden in de voering van zijn jas.

Het briefje met Pascals ‘mémorial’

Geloven met het hart

Het hart heeft zijn redenen die het verstand niet kent
– Blaise Pascal in Pensées

De nacht van vuur was voor Pascal het antwoord op zijn existentiële zoektocht naar God. Als een van de grootste denkers aller tijden, kwam hij tot de conclusie dat God niet de uitkomst van een logisch argument is, maar een God die je kunt leren kennen en ervaren. Pascal zette zich hiermee af tegen de intellectuele stroom van zijn tijd, waar in navolging van Descartes het geloof vooral rationeel en argumentatief werd benaderd.

Het christelijke geloof is volgens Pascal voornamelijk een zaak van het hart. Deze coeur, staat niet in conflict met de wetenschap en rede, maar omvat in Pascals vocabulaire veel meer: geest, ziel, instinct en liefde. Het geloof was volgens Pascal redelijk, maar om te geloven – of een ongelovige te overtuigen – is iets anders nodig. Zijn gedachten hierover beschreef Pascal in het onvoltooide werk Pensées, dat na zijn dood door zijn familie werd gepubliceerd. Het wordt algemeen beschouwd als Pascals levenswerk en beïnvloedde denkers als Nietzsche, Heidegger, T.S. Eliot en Sartre.

Geloven is voor Pascal een zaak van toewijding, liefhebben en discipline. Misschien wel het grootste struikelblok ziet Pascal daarbij niet in rationele geloofsbezwaren, maar in hoe gemakkelijk mensen zich laten afleiden door onbenulligheden. Hij beweerde dat “alle ellende in de wereld wordt veroorzaakt doordat mensen niet rustig in hun huiskamer kunnen blijven zitten”. De grote existentiële vragen worden daardoor volgens Pascal vermeden, en de vraag naar God afgedaan als saai. Een observatie die ook onze tijd iets kan leren.

“Misschien was de vorm die Pascals geloof aannam beter aangepast aan de omstandigheden van de moderniteit en zelfs de postmoderniteit, dan de koers die veel van zijn tijdgenoten volgden. Er zijn vandaag de dag veel mensen binnen de theologische wereld die zouden zeggen dat de routekaart die Descartes en zijn geestverwanten boden, het hart van het christendom heeft uitgehold en in feite tot zijn ondergang heeft geleid. Pascals geloof kan daarom ook, op een vreemde, indirecte manier, iets bieden dat nog kan helpen om de moderne wereld vorm te geven.”

– Graham Tomlin, The Man Who Made the Modern World (2025, eigen vertaling)

Literatuurverwijzing

• Pascal, Blaise. (2008). Gedachten (Pensées) (J.A.C. Lenders, vert.). Prisma (Origineel werk gepubliceerd in 1670)

• Simpson, D. Blaise Pascal (1623–1662). The Internet Encyclopedia of Philosophy

• Tomlin, G. (2025). Blaise pascal. London, England: John Murray.

• Tomlin, G. (2025, 14 maart). Blaise Pascal is haunting our unbelieving age. The Times.

---

De Ongelooflijke gaat weer live! Maandagavond 8 december zijn we in de Goudse Schouwburg. Zien we je daar? Bestel tickets via eo.nl/ongelooflijke

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang twee keer per week een nieuw artikel in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.