'Door dit schilderij verlies je je geloof'

Hoe Dostojevski in de ban raakte van een schilderij van Jezus

De vrouw van de Russische schrijver Dostojevski zag het voor haar ogen gebeuren: haar man kreeg bijna een epileptische aanval door het schilderij Het lichaam van Jezus in het graf van de Duitse kunstenaar Hans Holbein de Jongere. In dit rechthoekige, bijna claustrofobische, schilderij zie je een lijk dat zich in een staat van ontbinding bevindt. Wie goed kijkt ziet ook dat er wonden zijn op de handen en voeten. Een aangrijpend schilderij, waarvan het effect op Dostojevski zó sterk was, dat hij zelfs bang was dat hij er zijn geloof door zou verliezen.

Beklemmende ervaring

In augustus 1867 bezoekt Fjodor Michajlovitsj Dostojevski met zijn kersverse vrouw Anna Snitkina het Zwitserse Bazel. De Russische schrijver, bekend van de meesterwerken De gebroeders Karamazov en Misdaad en straf is op huwelijksreis. Anna is zijn stenograaf en tijdens het vele voordragen van zijn verhalen is de liefde langzaam gaan bloeien. Ze zijn op doorreis naar Genève en besluiten onderweg te stoppen bij het wereldberoemde kunstmuseum in Bazel.

Fjodor Dostojevski | Anna Snitkina

Terwijl ze struinen door de zalen van het museum komt Dostojevski oog in oog te staan met een schilderij. Het is een uiterst beklemmende ervaring, zo blijkt ook uit het dagboek van zijn vrouw Anna Dostojevskaja:

“Onderweg naar Genève hielden wij een dag halt in Basel, om er in het museum een schilderij te zien waarover mijn man had horen vertellen. Dit schilderij van Hans Holbein de Jonge (Het lichaam van Christus in het graf, 1522) stelt Christus voor, die onmenselijk leed heeft geleden, van het kruis is genomen en wiens lichaam al aan het ontbinden is. Zijn opgezwollen gelaat is bedekt met bloedige wonden en hij is afschrikwekkend om te zien. Dit schilderij maakte een verpletterende indruk op Fjodor Michaljovitsj en hij bleef er als verstard voor staan. Ik had niet de kracht er lang naar te kijken en ging de andere zalen in.

Toen ik vijftien of twintig minuten later terugkwam, trof ik Fjodor Michaljovitsj nog als versteend voor het schilderij aan. Zijn gespannen gezicht leek de tekenen van ontzetting te vertonen die ik vaak in de eerste momenten van een epileptische aanval bij hem waarnam. Ik nam mijn echtgenoot rustig bij de hand, leidde hem naar de volgende zaal en zette hem daar op een bank, waarbij ik elk moment op een aanval bedacht was. Gelukkig diende die zich niet aan. Fjodor Michaljovitsj kwam geleidelijk bij zinnen, al stond hij erop het schilderij voor het verlaten van het museum nog eens te zien.”

– Die Lebenserinnerungen der Gattin Dostojewskis (vert. Erik van den Berg, Volkskrant)

Een schokkend werk

Net als Dostojevski zijn er vele anderen waar het schilderij een verpletterende indruk op heeft gemaakt. Zo vertelt schrijver Willem Jan Otten in De Ongelooflijke Podcast:

“Met name als je het werk in het echt ziet, spreekt er een enorme desolaatheid uit. Ik werd er enorm door geraakt, toen ik hem zag in Bazel. Een ongelooflijk schokkend werk.”

De beklemmende ervaring komt mede doordat het lichaam levensecht voelt. Het is op lengte van een gemiddeld mens. Door de rechthoekige vorm van het schilderij lijkt het net alsof het graf even opengemaakt is, en je naar binnen kan kijken. Otten legt uit in zijn boek Wie zeggen de mensen dat Ik ben dat deskundigen hebben vastgesteld dat “het lijk sinds drie dagen in ontbinding verkeert. Historici hebben uitgezocht dat het lijk dat model heeft gestaan, of gelegen, dat van een geëxecuteerde dief was.”

Het schilderij is dan ook een ander, atypisch beeld van Jezus. In onze beeldcultuur, maar ook zoals Dostojevski die heeft gekend. In de Russische iconografie wordt Christus doorgaans afgebeeld als heerser en als een toonbeeld van serene rust. Een grote tegenstelling met het levenloze lichaam in het open graf, waar de sporen van ontbinding zichtbaar aanwezig zijn.

De Idioot

Twee jaar nadat Dostojevski het schilderij zag in Bazel verscheen het wereldberoemde werk De Idioot (1869). Dostojevski schreef het tijdens zijn reizen door Zwitserland en Italië. De indruk die het schilderij op hem heeft gemaakt komt nadrukkelijk naar voren in het boek. Zo heeft zijn hoofdpersonage Prins Myshkin ook het schilderij gezien in de woning van zijn rivaal Rogoshin:

“- Ja, dat ... is een copie naar Hans Holbein, zei de vorst, die nu het schilderij had bekeken, - en, al heb ik er niet veel verstand van, het schijnt mij toch een uitstekende copie te zijn. Ik heb dat schilderij in het buitenland gezien en het is mij steeds bijgebleven. [...]
- Er is een ding, Ljev Nikolajewitch, dat ik je allang heb willen vragen: geloof je in God of niet! zei dan Rogoshin, die enkele passen was voortgegaan weer ineens.
- Wat vraag je dat vreemd en ... wat kijk je me aan! merkte de vorst onwillekeurig op.
- Ik hou ervan om naar dat schilderij te kijken, mompelde dan Rogoshin, die even gezwegen had, en zijn vraag weer vergeten scheen te zijn.
- Naar dat schilderij! riep de vorst plotseling uit, onder de indruk van een onverwachte gedachte, - naar dat schilderij! Er zijn mensen die door dat schilderij hun geloof zouden kunnen verliezen.”

– Dostojevski in De Idioot (vert. Jan Jacob Thomson)

Een kind van deze eeuw

De personage van Prins Myshkin is volgens veel critici gebaseerd op Dostojevski zelf, en in verschillende passages in het boek komt naar voren dat het schilderij iets fundamenteels in gang heeft gezet bij Dostojevski. Het is bekend dat hij voortdurend twijfelde aan het bestaan van God. Hij schreef in zijn dagboeken: “Ik noem mezelf een kind van deze eeuw, geboren uit ongeloof en twijfel. Dat ben ik nu, en dat zal ik tot in het graf blijven.”

Tegelijkertijd besefte Dostojevski ook dat twijfel erbij hoort, en dat dit soort momenten er juist toe doen. De vertwijfeling die hij voelt bij het schilderij is niet het einde – het is het begin van iets nieuws. Een biograaf van Dostojevski, Joseph Frank, beschrijft het zo:

“In Holbein de Jongere voelde Dostojevski een impuls, zo verwant aan de zijne, om het christelijk geloof te confronteren met alles wat het ontkende, en toch deze confrontatie te overstijgen met een hernieuwde – zij het menselijk tragische – bevestiging.”

Opstanding

Voor sommigen is het schilderij een bevestiging dat er geen opstanding is, zo schrijft Willem Jan Otten. Hij citeert een anonieme essayist die beweert dat de ‘Christus van Bazel’ een ‘kalme spot’ uitstraalt. De essayist schampert: “Dit is wat je God is, een paar uur na zijn dood, in de kluis! Dit is degene die doden opwekt!”

Maar de spot raakt Otten niet – hij ziet het sterven juist als een bevestiging van een liefde die boven de dood uitstijgt:

“Juist omdat er zo veel dood is, juist omdat er maar geen einde komt aan de onherroepelijke eindigheid van mensen, ligt U daar, hangt U in Bazel, zoekt onze blik uw doodsstrijd. Zelfs al geloven we uw verhaal niet – toch kennen we het waarom van uw dood.”

– Willem Jan Otten in Wie zeggen de mensen dat Ik ben

Literatuurverwijzing

• Dostojevski, F. M. (1980). De idioot (J.J Thomson, vert.). De Slegte (Origineel werk gepubliceerd in 1874)

• JSTOR Daily. (2019, 17 juli). Dostoevsky and the challenge of Hans Holbein’s Dead Christ. JSTOR.

• Otten, W. J., & Van Dongen, P. (2023). Wie zeggen de mensen dat Ik ben. Skandalon Uitgeverij B.V.

• Wall Street Journal Editorial Board. (2021, 10 december). Fyodor Dostoevsky’s struggle with faith. The Wall Street Journal.

---

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang twee keer per week een nieuw artikel in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.