De vrouw die eeuwenlang uit de Bijbel verdween
Hoe één Bijbelvers uitgroeide tot twistpunt
Het vroege christendom was niet alleen een mannenaangelegenheid, ook vrouwen speelden een belangrijke rol. Maar de prominente rol van vrouwen zorgde door de kerkgeschiedenis heen ook voor ongemak. Zo werd eeuwenlang van een vrouw uit Romeinen 16 een man gemaakt. Haar naam werd zelfs veranderd: van Junia naar Junias. Hoe kon dit gebeuren?
Je zou er snel overheen lezen, maar de mensen die Paulus aan het eind van zijn brief aan de Romeinen de groeten doet zijn veelzeggend. Hij noemt Epenetus, Maria, Urbanus, Tryfena, Febe en zo gaat hij nog even door, zo’n 26 mensen passeren de revue. En daarin valt iets op: hij groet ook negen vrouwen. Historici vinden dit percentage opvallend hoog. In het boek Confronting christianity schrijft theoloog Rebecca McLaughlin: “De vermelding door Paulus van negen vrouwen (…), is een van de vele bewijzen dat vrouwen een belangrijke rol speelden in de verspreiding van de christelijke boodschap in de eerste eeuw.”
Nog iets anders trekt de aandacht in Paulus’ groeten. Hij schrijft: “Groet Andronikus en Junia, mijn volksgenoten, die met mij in de gevangenis hebben gezeten, die als apostelen veel aanzien genieten en die eerder dan ik één met Christus zijn geworden.” Eeuwenlang werd gedacht dat deze Junia een man was en haar naam werd dus zelfs veranderd in Junias. Waarom dit gebeurde? Volgens nieuwtestamenticus Jan Krans heeft het ermee te maken dat bijbelwetenschappers zich niet konden voorstellen dat Paulus’ “lovende woorden over een vrouw konden gaan”.
De kerkvaders en Luther
Voor vroege christelijke schrijvers en theologen zoals Origenes, Ambrosiaster, Johannes Chrysostomus, en anderen was het duidelijk: Junia was een vrouw. Chrysostomus, de aartsbisschop van Constantinopel, schreef zelfs: “Hoe groot moet de wijsheid van deze vrouw zijn geweest dat zij zelfs de titel van apostel waardig werd geacht.”
Pas vanaf de dertiende eeuw werd gesuggereerd dat Junia een man zou kunnen zijn. Dat begon met de vertaling van de theoloog en filosoof Aegidius van Rome in de dertiende eeuw. En vooral de vertaling van Maarten Luther uit 1534, zorgde voor de opvatting dat Junia een man was.
De meeste grondteksten hielden tot in de twintigste eeuw vast aan de naam Junia. Maar langzaam veranderde dit. Eerst kozen de Engelse vertalingen voor de mannelijke variant en daarna verscheen ook in de dertiende editie van de Nestle-tekst (1927), een gezaghebbende uitgave van het Griekse Nieuwe Testament die wereldwijd werd gebruikt, de naam Junias. De NBG-vertaling 1951 voegde zelfs nog “mannen” aan de tekst toe. De woorden van Paulus werden vertaald naar: “Groet Andronikus en Junias, (…), mannen onder de apostelen in aanzien.”
Maar in de tijd dat het Nieuwe Testament werd geschreven kwam de naam Junias helemaal niet voor. Wel Junianus of Junius, maar geen Junias. De naam Junia daarentegen is een wijdverspreide en goed gedocumenteerde Romeinse vrouwennaam. Maar er is geen enkel bewijs voor het gebruik van de mannelijke vorm Junias.
In de jaren ‘70 begon het tij te keren. Bernadette Brooten, een PhD-kandidate aan Harvard, liet in 1977 zien dat er geen goede argumenten waren voor het gebruik van de naam Junias. Het duurde nog zo’n twintig jaar maar toen kreeg Junia na eeuwen haar naam weer terug in de verschillende bijbelvertalingen. En in 1998 werd ook de grondtekstuitgave gewijzigd.
Was Junia ook een apostel?
Dat Junia een vrouw was, daar is nu geen discussie meer over onder bijbelwetenschappers. Maar over een andere vraag wordt nog wel gedebatteerd. Want was Junia ook echt een apostel? Veel uitleggers nemen bijvoorbeeld aan dat Junia de vrouw van Andronikus was en dus geen apostel. “De vooronderstelling lijkt te zijn”, zo schrijft nieuwtestamenticus Krans, “dat een tekst die in een adem eerst een man en dan een vrouw noemt over een echtpaar zal gaan”. Maar daarmee doe je volgens Krans “Junia waarschijnlijk tekort”.
Daarnaast kan je ook nog vragen stellen bij het woord apostel. Apostelen waren binnen de vroege kerk belangrijke leiders, door God zelf aangesteld (1 Korintiërs 12). Was dit inderdaad de functie die Paulus bedoelde? Of bedoelde hij het algemener: niet apostel, maar afgezant? Krans ziet dit als “spelen met betekenissen” en “gegoochel”.
Een andere kwestie waar onder bijbeluitleggers geen eenduidigheid over is, is de vraag wat Paulus precies bedoelde met: “(…) die als apostelen veel aanzien genieten”. Betekende dit dat Andronikus en Junia ‘gerespecteerde apostelen’ waren? Of dat ze ‘bij de apostelen in hoog aanzien stonden’? Het Grieks waarin deze tekst is geschreven is hier inderdaad wat onduidelijk, zegt Krans. Maar voor hem geeft de doorslag dat de kerkvader Chrysostomus, voor wie Grieks zijn moedertaal was, de tekst “veel beter aanvoelde dan welke uitlegger vandaag ook” en over Junia schreef “dat zij zelfs de titel van apostel waardig werd geacht”.
Nieuwtestamenticus Eldon Jay Epp schreef een toonaangevend boek over Junia. Ook voor hem is het duidelijk: Junia was een vrouw én een apostel. In zijn boek Junia, the first woman apostle uit 2005 schrijft hij: “Junias is een vroom hersenspinsel van enkele invloedrijke witte Europese, Britse en Amerikaanse mannelijke geleerden.” Hij stelt dat die geleerden gevangen zaten in het vooroordeel dat vrouwen moesten worden uitgesloten van leiderschapsposities in de kerk en ook actief bijdroegen aan dat vooroordeel. Wat Epp betreft is er geen discussie mogelijk: “Er was een apostel Junia. Voor mij is deze conclusie onweerlegbaar.”
Met dank aan prof. dr. Arie Zwiep, hoogleraar Hermeneutiek aan de VU Amsterdam, gespecialiseerd in het Nieuwe Testament. Hij gaf advies bij het schrijven van dit artikel.
Literatuurverwijzing
Epp, E.J. (2005). Junia, the first woman apostle
Krans, J.L.H. (2022). Junia? Junia!
Meer horen?
Dit is de Bijbel #9 - Is de Bijbel vrouwonvriendelijk? (met theoloog Almatine Leene)
De Ongelooflijke gaat weer live! Maandagavond 8 december zijn we – Beatrice, Stefan en David – in de Goudse Schouwburg. Zien we je daar? Bestel tickets via eo.nl/ongelooflijke.
Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang twee keer per week een nieuw artikel in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.
Ik heb me een tijdje verdiept in Junia, omdat ik haar verhaal fascinerend vind. Ze is overigens niet de enige vrouw die weggemoffeld werd uit het Nieuwe Testament: ook 'Nymfa en de gemeente in haar huis' uit Kolossensen 4:15 is in sommige manuscripten of vertalingen 'Nymfas en de gemeente in zijn huis' geworden. Euodia uit Filippenzen 4:2 veranderde soms ook Euodias, en zelfs Prisca is een enkele keer gewijzigd naar Priscas. Maar deze laatste wijzigingen hebben, in tegenstelling tot Junias, nooit brede ingang gevonden.
In Nederlandse Bijbelvertalingen uit de 16e eeuw, die te bekijken zijn op bijbelsdigitaal.nl, valt op dat ze vrijwel allemaal Junia (of de tekstuele variant Julia) hebben; alleen de Statenvertaling en de Lutherse vertaling kozen in navolging van Luther voor Junias. Tot op de dag van vandaag is het gevolg van die keus nog zichtbaar: in onze gemeente gebruiken we de HSV en bij die (toch recente!) herziening is vastgehouden aan Junias. Bovendien is het vers daar zo weergegeven, dat Andronikus en Junia zelf geen apostelen zijn, maar bekend bíj de apostelen. Zo weet je tenminste zeker dat er niet zomaar een vrouwelijke apostel opduikt, zullen we maar zeggen.