De smartphone en AI ontmenselijken ons
Zes lessen van filosofen, historici en psychiaters
In een tijdperk waarin kunstmatige intelligentie (AI) en de smartphone niet meer weg zijn te denken, rijst de vraag wat deze technologische ontwikkelingen fundamenteel met ons doen. De consensus onder de experts lijkt duidelijk: er zijn significante gevaren verbonden aan de snelle technologische vooruitgang van onze tijd. Of het nu gaat om de toename van depressiviteit en eenzaamheid door social media, een ondermijning van democratische processen, banenverlies of de verspreiding van desinformatie.
Tegelijkertijd heeft technologie ons veel gebracht – denk aan verbeterde gezondheidszorg, voedselproductie en het verbinden van minderheidsgroepen. Maar wat doet technologie nu écht met ons?
In De Ongelooflijke Podcast voerden we de afgelopen zes jaar veelvuldig gesprekken met filosofen, theologen, historici, journalisten, psychiaters en psychologen over de impact van technologie. En al die gesprekken deelden een belangrijke conclusie: Technologie doet iets met ons mens-zijn. Hieronder de belangrijkste, overkoepelende lessen.
1. Erken de gevaren, maar met de ogen op de bal
We beschouwen techniek vaak als een natuurverschijnsel, terwijl het een product is van belangen en verlangens van mensen.
– Theoloog Maaike Harmsen in De Ongelooflijke Podcast #144
De angst voor technologie is zo oud als Plato. Een eerste stap is om ons niet blind te staren op grote apocalyptische doembeelden, maar vooral te kijken naar de reële, actuele gevaren van technologieën als de smartphone en AI. Technologie is daarbij niet neutraal, maar een menselijke creatie met vaak commerciële en ideologische doelen. We moeten ons afvragen wie de algoritmes ontwerpt, de supercomputers financiert, en met welk doel. Techniek moet een hulpmiddel zijn voor de mens, en niet andersom.
2. Herken de invloed op je mensbeeld
Het grootste gevaar is niet dat robots op ons gaan lijken, maar dat wij op robots gaan lijken.
– Journalist Frank Mulder in De Ongelooflijke Podcast #206
De geschiedenis laat zien hoe we – onder meer door filosofen als Descartes – de mens steeds meer als een machine zijn gaan beschouwen. In dit reductionistische wereldbeeld wordt de mens steeds meer gezien als een 'slechte computer'. De ratio van de mens draait hierbij vooral om rekenkracht, en niet om wijsheid en moraliteit. Dit maakt de mens meer uniform en minder uniek. Mensen worden een product of nummer, met de toeslagenaffaire als schrijnend voorbeeld.
3. Omarm een rijk mensbeeld
We hebben technologie geschapen die we niet meer kunnen controleren. En dat ligt niet aan de technologie, maar aan ons geloof in de perfectie ervan.
– Filosoof Maxim Februari in De Ongelooflijke Podcast #16
Om te voorkomen dat we onszelf reduceren tot machines, is een rijk mensbeeld noodzakelijk. Mensen zijn meer dan ratio: we voelen, fantaseren, maken fouten, lijden en zoeken betekenis. Juist imperfectie, lichamelijkheid en kwetsbaarheid horen bij mens-zijn. Technologie die deze dimensies ontkent, vervlakt ons bestaan.
4. Prioriteer de echte wereld
Juist de echte, frictievolle wereld heeft lessen voor ons.
– Historicus Roderick Nieuwenhuis in De Ongelooflijke Podcast #257
Een leven dat wordt gedomineerd door schermen werkt vervreemdend en ongezond. Mensen zijn gemaakt voor contact en gemeenschap. De echte dialoog en ‘confrontatie’ met de ander wordt ondermijnd door algoritmes, die ons wereldbeeld filteren en laten horen wat we willen horen. Juist de fysieke ontmoeting en het overwinnen van frictie en moeilijkheden, zoals bij het schrijven van een boek of het maken van een stoel, draagt bij aan karaktervorming. Daarom moeten we gemeenschap, natuur en tastbare ervaringen koesteren.
5. Stel grenzen
We moeten onderzoeken en risico’s lopen in een veilige context, maar in de digitale wereld is die bescherming nihil.
– Psychiater Esther van Fenema in De Ongelooflijke Podcast #191
De weg vooruit ligt niet in techniek volledig afzweren, maar in het stellen van grenzen en de vrijheid om te kiezen wanneer en hoe we met technologie omgaan. Dat betekent niet alleen persoonlijke offline-rituelen en schermpauzes, maar ook collectieve maatregelen. Een belangrijke stap kan zijn om technologie sneller en grondiger te toetsen op maatschappelijke effecten, net als medicijnen. Daarbij heeft de geschiedenis geleerd dat technologie democratische processen kan ondermijnen. Een overheid die intransparant en verregaand data verzamelt, ontneemt burgers de ruimte voor zeggenschap en kritiek. Dit is essentieel voor een open en vrije samenleving.
6. Cultiveer wijsheid en kritisch denken
We read the ancient Greeks or Shakespeare because there are lessons in our culture. When half of our kids are online almost all the time, there is no room to read books and learn anything from previous generations.
– Sociaalpsycholoog Jonathan Haidt in De Ongelooflijke Podcast #247
Door AI en de smartphone worden we overspoeld met informatie, maar informatie is niet hetzelfde als wijsheid. Wat dreigt te verdwijnen in een digitale cultuur die draait om snelheid, fragmenten en oppervlakkigheid, is de ruimte om te leren, te reflecteren en tradities door te geven. Daarom is het belangrijk om actief te investeren in kritisch denken en culturele vorming. Dat betekent: leren onderscheiden wat waardevol is en wat ruis, je bewust worden van de filters die algoritmes op ons wereldbeeld leggen, en het onderhouden van (eeuwenoude) tradities die ons iets leren over mens-zijn. Wijsheid en kritisch denken vraagt tijd, oefening en dialoog. Technologie kan die ontwikkeling ondersteunen, maar niet vervangen.
Meer horen?
De Ongelooflijke Podcast #16 - Technologie als God (met Maxim Februari en Stefan Paas)
De Ongelooflijke Podcast #144 - Het gevaar van AI en hoe het ons nu al beïnvloedt (met Maaike Harmsen en Stefan Paas)
De Ongelooflijke Podcast #191 - 'De geestelijke schade van de smartphone en social media is gigantisch' (met Esther van Fenema en Stefan Paas)
De Ongelooflijke Podcast #206 - Tegeltuinen, Jacques Ellul en de impact van technologie op ons leven (met Frank Mulder en Stefan Paas)
De Ongelooflijke Podcast #247 - Hoe smartphones, social media en AI ons geestelijk kapot maken (met Jonathan Haidt)
De Ongelooflijke Podcast #257 - 'We leven in een sociaal experiment'; over AI, techniek en de aanval op de ziel (met Roderick Nieuwenhuis en Stefan Paas)
Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang twee keer per week een nieuw artikel in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.
Wat leveren we in bij een volgende stap in de ontwikkeling van de techniek? Wat winnen we ermee, maar vooral: wat verliezen we met een volgende stap. Techniek en zijn ontwikkeling is daarom een moreel dilemma. We wonnen efficiëntie met de komst van de kettingzaag. Maar we verloren krachtige schouders, een existentiële natuurervaring en de geur van vers gekapt hout. Daarom loop ik tegenwoordig met de vraag rond waarom we niet allemaal vechten tegen AI. Als ons dat daadwerkelijk ontmenst, waar is onze woede dan? Of zijn we al zo doorgeslagen dat transhumanisme ons enige toekomstperspectief is geworden?
Een andere interessante denker, al wil ik wel benadrukken dat ik niet doel op het Marxistische karakter van de stroming waartoe de denker behoort, maar het feit dat zijn kritiek op de moderniteit vooral gericht is dat er een soort verzaking van de ziel plaatsvindt door een massacultuur gebaseerd op beeld. Guy Debord - Samenleving van het Spektakel, 1976 uitgeverij SUN (Nijmegen)