Hoe een plattelandspriester Moskou dwarszat
De laatste vrije priester van Rusland
“Poetin? Hij heeft niets te maken met mijn geloof.” Dat zei vader Pavel Adelgejm (1938-2013), een Russisch-orthodoxe priester met één been, een oude Volga en een gevaarlijk vrije tong. Hij was een van de weinige priesters in Rusland die openlijk kritiek durfde te uiten op de toenemende samenwerking van de Russisch-Orthodoxe kerk en het Poetin-regime. Als priester van een kleine plattelandsparochie was hij erg geliefd onder zijn parochianen – zo stichtte hij een weeshuis en hielp hij alcoholisten en verwarde jongeren. Maar zijn scherpe tong bleek niet zonder gevolgen: tot aan zijn dood werd hij fel tegengewerkt door zijn eigen kerk. In dit artikel een portret van een van de laatste vrije geluiden in Rusland.
In een klein Russisch kerkje, ergens dicht bij de grens van Estland, staat een groepje kerkgangers aandachtig te kijken naar een priester die met zijn zangerige Russische gebeden het doopwater zegent. Een jonge vrouw, gehuld in een witte jurk, en een moeder met een kindje op haar arm staan te wachten tot vader Pavel het heilige water over hen heen sprenkelt. Na de doop kijkt de priester met zijn indrukwekkende baard en indringende ogen de kerk rond en spreekt de kerkgangers warm toe: “Kijk om je heen. Dit is de kerk. Wij zijn samen één familie. Wij vormen hier met elkaar samen een deeltje van het lichaam van Christus.”
Het is de beginscène van een documentaire die over Adelgejm werd gemaakt. Een gewone kerkdienst, op het eerste gezicht, maar wie weet wat deze priester heeft moeten doorstaan, beseft dat de woorden die hij tot zijn kerkgangers richt allesbehalve vanzelfsprekend zijn. Zijn kerk en zijn orthodoxe geloof waren hem zeer dierbaar, en juist daarom vocht vader Pavel voor verandering, iets waarvoor hij later een zware prijs zou betalen.
Het Patriarchaat van Moskou, de kerk waar vader Pavel deel van uitmaakte, is in de afgelopen jaren steeds nauwer gaan samenwerken met de Russische staat en uitgegroeid tot een van Poetins trouwste bondgenoten. Patriarch Kirill steunde de invasie van Oekraïne openlijk en omschreef die als een metafysische strijd tegen het westerse liberalisme en seculiere decadentie. Zo is de kerk inmiddels ook uitgegroeid tot een instrument van Poetin. Mensenrechtenorganisaties melden dat de kerk inmiddels zelfs rekruten werft in Afrika voor het front.
Toch is niet elke priester in Rusland een gewillige volgeling van Kirill. Volgens de Russische religiewetenschapper Sergei Tsjapnin is het verzet onder orthodoxe priesters “levendig en groter dan we denken”. Maar dit verzet blijft grotendeels stil: wie zich kritisch uitlaat, riskeert ontslag, schorsing of zelfs gevangenisstraf. “Veel priesters zijn bang om aangegeven te worden door eigen parochianen”, zegt Tsjapnin. “Dan kunnen ze alles kwijtraken.”
Wanneer vorsten kruizen slaan
Maar dan vader Pavel. In de bossen nabij de Estse grens leefde deze 73-jarige priester die jaren van Sovjetterreur aan den lijve had ondervonden – en juist daarom besloten had om niet meer te zwijgen. Tijdens de Sovjettijd zat vader Pavel drie jaar in een strafkolonie, omdat hij kritiek had geuit op het Sovjetsysteem. Daar verloor hij een been. Toch belette hem dit niet om na zijn vrijlating onverstoorbaar door te gaan: hij bleef priester, opende een orthodoxe school en stichtte een klein weeshuis.
Adelgejm – de Russische variant van Adelheim; zijn voorouders kwamen uit Duitsland – was een priester die opviel door zijn brede uitstraling, een warme glimlach en vrolijke pretogen. Zo herinnert Paul Baars hem ook. Deze gepensioneerde bibliothecaris, verbonden aan het Platform Oosters Christendom in Nijmegen, raakte bevriend met Adelgejm na een bezoek aan Rusland van zijn werkgroep oecumenische kerken uit Nijmegen.
Sindsdien zocht Baars hem ieder jaar op, in zijn woning in een voorstad van de Russische stad Pskov, waar vader Pavel samen met zijn vrouw Vera woonde. Vader Pavel had lang twee parochies: een in het dorp Pikovitsi en een in de stad Pskov. “Waar de priester ook kwam, hij was omringd door mensen”, vertelt Baars. “Zijn kerk zat altijd vol. Niet alleen met orthodoxe gelovigen, maar ook met protestanten, joden en ongelovigen. Iedereen kwam luisteren. En zo was het ook bij hem thuis. Zijn keukentafel was een plek waar over alles kon worden gesproken.”
“Er bleek in Rusland grote behoefte te bestaan aan een inhoudelijk geloof, een inhoudelijke orthodoxie zonder politiek.”
In zijn oude Volga, volgepakt met kleren die hij onderweg uitdeelde, was vader Pavel vaak op weg om alcoholisten of andere hulpbehoevende mensen in zijn parochie een hart onder de riem te steken. Hij stond bekend als een nieuwsgierig en onderzoekend persoon, wat maakte dat veel mensen naar hem wilden luisteren – ook buiten zijn parochie. De preken van vader Pavel werden in heel Rusland beluisterd, zo zegt Baars: “Er bleek in Rusland grote behoefte te bestaan aan een inhoudelijk geloof, een inhoudelijke orthodoxie zonder politiek. En dat was er eigenlijk heel weinig.”
Sobornost
Een onderwerp dat vaak langskwam in de preken van vader Pavel was het theologische begrip sobornost, dat vertaald kan worden als gemeenschappelijke eenheid, saamhorigheid of democratie. Hij betoogde dat kennis en ervaring van het geloof alleen konden groeien via dialoog en via de ontmoeting tussen alle deelnemers binnen de gemeenschap. Dit stond in schril contrast met de kerk in Rusland waar die sobornost volledig verdwenen was, zo vond hij.
“In de Sovjettijd werden wij doodgedrukt door de overheid, en nu worden we doodgeknuffeld door de overheid.”
En dat liet hij ook weten. Op zijn computer – die hij leerde bedienen tijdens zijn reizen naar Nederland, zo vertelt Baars – tikte hij vurige essays en traktaten. Hierin verzette Adelgejm zich stellig tegen de huidige lijn van zijn kerk, die steeds meer ging lijken op een “totalitaire sekte, die zich afsluit van de buitenwereld”. Het is een kerk geworden die “het individualisme laat triomferen, en alleen oog heeft voor haar eigen rechten”.
Ook trok hij fel van leer tegen het principe van de symfonie: het idee dat kerk en staat als twee harmonische krachten samen optrekken in dienst van God en volk. Dit orthodoxe begrip stamt uit de tijd van het Byzantijnse rijk en is diepgeworteld in de Russische traditie. In de praktijk betekent het dat de kerk het gezag van de staat legitimeert, en de staat de kerk beschermt en financiert. Vader Pavel kon zich daar totaal niet in vinden, zo schrijft hij in een van zijn traktaten:
Wanneer de geloofsbelijdenis wordt verdrongen door ideologie, wanneer vorsten kruizen slaan en hun vorstelijke kerk overladen met geschenken, wordt de kerk rijk aan bezittingen maar arm van geest.
Die innige samenwerking was naar zijn oordeel de doodsteek voor zijn geliefde kerk. Baars herinnert zich een uitspraak van vader Pavel die hem is bijgebleven: “In de Sovjettijd werden wij doodgedrukt door de overheid, en nu worden we doodgeknuffeld door de overheid.”
‘Dienaar van Satan'
Zijn kritiek op een kerk die zichzelf steeds meer aan het verrijken was, werd ook gehoord door kerkelijke autoriteiten, en dat maakte vader Pavel tot een doelwit. Zijn eigen aartsbisschop, Jevsevi van Pskov, ontpopte zich daarbij tot zijn felste tegenstander. In een van zijn preken noemde Jevsevi priester Pavel een ‘verrader’ en een ‘dienaar van Satan’. De aartsbisschop zorgde ervoor dat de vele projecten die vader Pavel door de jaren heen met moeite had opgebouwd binnen korte tijd werden gestopt of afgebroken. Zo moest vader Pavel de kleine kaarsenfabriek overdragen aan het aartsbisdom, een werkplaats die hij had opgezet om het lokale weeshuis financieel te ondersteunen en tieners uit de buurt van werk te voorzien. Ook de kapel die hij had laten bouwen in een lokaal psychiatrisch kinderziekenhuis – met behulp van Nederlandse fondsen – moest hij sluiten en hem werd verboden er nog missen voor te dragen. En alsof dat nog niet genoeg was, werd het koorschooltje dat hij was gestart hem ook nog afgenomen en omgebouwd tot een religieuze school.
Vader Pavel schikte zich naar de orders van zijn bisschop, want dat is wat een goede priester doet, zo geloofde hij. Maar zwijgen deed hij niet. In zijn filosofisch traktaat Het dogma van de kerk in de canon en in de praktijk stelt hij duidelijk waar kerkelijke macht werkelijk vandaan hoort te komen:
Niet van een formele macht die het grote boven het kleine verheft, maar een werkelijke macht vol van liefde en verantwoordelijkheid, die nederig en zichzelf wegcijferend degenen dient die kleiner zijn dan hijzelf.
Enkele jaren later, na het zoveelste traktaat, besloot Jevsevi in te grijpen. Adelgejm werd ontslagen als hoofd van de parochie, en vader Sergej Ivanov, een 28-jarige priester en net afgestudeerd van het seminarie, werd boven hem gesteld. Joshua Yaffa beschrijft in zijn boek dat Adelgejm ‘beledigd en geschokt’ was, maar dat hij dat niet liet merken. Hij geloofde dat “de kerk het recht heeft om hem te behandelen zoals een vader zijn zoon mag behandelen”. Maar voor zijn parochianen, die opkeken naar Adelgejm, was het verschil tussen Ivanov en Adelgejm immens. Een Russische journalist die Yaffa citeert beschrijft de situatie: “Toen Sergej Ivanov gekleed in spijkerbroek en leren jasje de kerk uit kwam lopen en in zijn witte Mazda stapte, zou je niet snel op de gedachte komen dat daar iemand liep die tot priester was gewijd.”
Eenzame strijder
“Ondanks zijn populariteit was vader Pavel wel echt een eenzame strijder”, zo vertelt Baars. “Hij was een van de weinigen die zich publiekelijk durfde uit te spreken en vijanden durfde te maken.” Baars onderhoudt nog verschillende contacten met mensen uit Rusland en weet ook dat er andere priesters zijn die de ideeën van Adelgejm delen, maar daar niet openlijk voor uitkomen: “Alles gebeurt heel lokaal. Als je je mond open doet, kunnen er hele vervelende dingen gebeuren.”
Maar de laatste jaren van het repressieve regime van Poetin heeft vader Pavel niet meegemaakt. Twee dagen na zijn 75e verjaardag, op 5 augustus 2013, werd vader Pavel vermoord. De priester stond erom bekend dat hij zijn huis openstelde voor jongeren die met problemen kampten. Ook de 27-jarige Serzozja was welkom toen hij in verwarde toestand bij vader Pavels hek verscheen. Hij mocht daar logeren. Maar de toestand van Serzozja verslechterde in de dagen die volgden, tot het fatale moment aanbrak. Hij stak vader Pavel neer met een mes. “Wat heb ik gedaan?”, riep de jongen na de daad. Hij stak vervolgens ook zichzelf in de borst, maar overleefde.
De dood van Adelgejm sloeg in als een bom. De bekende priester Koerajev schreef dat “de laatste vrije priester van het patriarchaat van Moskou” was gedood. Achteraf deden geruchten de ronde dat de moord afgesproken werk was geweest in opdracht van de kerk, maar bewijs daarvoor kwam er nooit.
De erfenis
De erfenis die vader Pavel nalaat, is van onschatbare waarde: Russen verspreiden zijn preken en traktaten nog altijd onder elkaar. Parochianen komen nog regelmatig langs bij zijn vrouw Vera voor openhartige gesprekken. Ook Baars zet zich in om zijn nalatenschap levend te houden: via artikelen en essays voor het Platform Oosters Christendom probeert hij de ideeën van vader Pavel door te geven.
Zijn dood viel daarmee volledig in lijn met hoe vader Pavel altijd geleefd had. Tot het laatste moment deed vader Pavel wat hij altijd had gedaan: hij stuurde de verwarde Serzozja niet weg, ook niet toen diens toestand verslechterde. In de woorden van de Russische priester Koerajev, geciteerd door Yaffa:
Hij stelde zijn huis en zijn leven open, zoals het evangelie vraagt. Hij liep niet weg en koos niet voor gemakkelijke woorden. Zijn dood was die van een herder die tot het einde in functie bleef.
Meer horen?
In aflevering 79 van De Ongelooflijke Podcast spraken we met Ruslandkenner Hubert Smeets en hoogleraar Katja Tolstaya over Poetin, de kerk en de (religieuze) geschiedenis achter het conflict tussen Rusland, Oekraïne en het Westen.
En in aflevering 82 spraken we Theodoor van der Voort, aartspriester in de Russisch-Orthodoxe kerk in Deventer. Hij kent Kirill persoonlijk en zegt een totaal andere kant van de geestelijk leider gezien te hebben.
Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.